Dhanurmasa is the month in which the sun stands in Dhanus, the ninth rashi. It begins on the day of Dhanu Sankranti, in the middle of December, and runs for about thirty days until the sun moves into Makara. Through the whole of it the principal worship of the day is moved to the hour before sunrise. Tamil Nadu calls the same month Margazhi, and it is the month of the Tiruppavai.
When it begins, and why it does not move
Most observances in this calendar are fixed to a tithi. Dhanurmasa is not. It is a solar month, fixed by the sun’s entry into a sign, so it falls on the same Gregorian dates year after year, the 15th or 16th of December, give or take a day. The sankranti page explains why solar dates keep step with the Gregorian calendar while lunar ones wander.
Two things can still move the first day by one. The instant of entry depends on the ayanamsa in use, and almanacs using different values can place it a few hours apart. And when the sankranti falls late in the day or at night, the day that counts is decided by the rule for its punya kala, and some almanacs, and Kerala’s own solar calendar, apply that rule differently. Anudina begins Dhanurmasa on the day it shows Dhanu Sankranti, and prints the instant so the choice can be seen.
Why before dawn
The reason usually given is that a human year is a single day of the devas. Their day is uttarayana, the sun’s northward half, which the tradition begins at Makara Sankranti; their night is dakshinayana. Dhanurmasa is the last month before Makara, and so it is the devas’ last watch before dawn, their brahma muhurta. Worship offered at that hour of their day is held to be worth far more than at any other, and the household matches it by worshipping at the same hour of its own.
How the month is kept
The puja is done before sunrise, often while it is still dark, and in many houses the woman of the house draws a larger rangoli at the door each morning. The naivedya is the dish Karnataka calls huggi and Tamil Nadu calls pongal: rice cooked with green gram, either with pepper, cumin and ghee or sweet with jaggery. In the Madhva tradition it is mudganna, and the Dhanurmasa puja at the Udupi Krishna Matha and in Madhva homes is done in the dark with this offering.
In Sri Vaishnava homes and temples the thirty verses of Andal’s Tiruppavai are sung, one for each day of the month, and Shaiva temples in the Tamil country recite Manikkavachakar’s Tiruvempavai. The bright ekadashi that falls in the month is Vaikuntha Ekadashi, the greatest day in the Vaishnava year, which the Tamil reckoning defines by this very month.
What is set aside
In the South, Dhanurmasa is a shunya masa, an empty month for beginnings: marriages, upanayanas and house entries are not fixed in it. North Indian almanacs reach much the same result by another name, calling the sun’s months in Dhanus and Meena kharmas. The reasoning is the same as for the fortnight of the ancestors: the month is not unlucky, it is spoken for. Its attention belongs to worship, and the calendar for beginnings opens again when the sun enters Makara.
ಸೂರ್ಯ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ರಾಶಿಯಾದ ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಮಾಸವೇ ಧನುರ್ಮಾಸ. ಡಿಸೆಂಬರ್ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಧನು ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯ ದಿನ ಇದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ ಮಕರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವವರೆಗೆ ಸುಮಾರು ಮೂವತ್ತು ದಿನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ದಿನದ ಮುಖ್ಯ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿನ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇದೇ ಮಾಸಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗಳಿ ಎಂದು ಹೆಸರು; ತಿರುಪ್ಪಾವೈಯ ಮಾಸ ಅದು.
ಯಾವಾಗ ಆರಂಭ, ಮತ್ತು ಏಕೆ ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ
ಈ ಪಂಚಾಂಗದ ಬಹುತೇಕ ಆಚರಣೆಗಳು ತಿಥಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದವು. ಧನುರ್ಮಾಸ ಹಾಗಲ್ಲ. ಇದು ಸೌರ ಮಾಸ, ಸೂರ್ಯ ರಾಶಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದರಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಬಹುತೇಕ ಒಂದೇ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ದಿನಾಂಕಕ್ಕೆ, ಡಿಸೆಂಬರ್ 15 ಅಥವಾ 16ಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸೌರ ದಿನಾಂಕಗಳು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರಿನ ಜೊತೆ ಏಕೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುತ್ತವೆ, ಚಾಂದ್ರ ದಿನಾಂಕಗಳು ಏಕೆ ಅಲೆದಾಡುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ಪುಟ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
ಆದರೂ ಮೊದಲ ದಿನ ಒಂದು ದಿನ ಅತ್ತಿತ್ತ ಆಗಲು ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿವೆ. ಪ್ರವೇಶದ ಕ್ಷಣ ಬಳಸುವ ಅಯನಾಂಶವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ; ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅಯನಾಂಶ ಬಳಸುವ ಪಂಚಾಂಗಗಳು ಅದನ್ನು ಕೆಲವು ಗಂಟೆಗಳ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಬಹುದು. ಮತ್ತು ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ಸಂಜೆ ಅಥವಾ ರಾತ್ರಿ ಬಿದ್ದರೆ, ಯಾವ ದಿನ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪುಣ್ಯಕಾಲದ ನಿಯಮ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ; ಕೆಲವು ಪಂಚಾಂಗಗಳು, ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ಸೌರ ಪಂಚಾಂಗ, ಆ ನಿಯಮವನ್ನು ಬೇರೆ ರೀತಿ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಅನುದಿನ ಧನು ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವ ದಿನದಿಂದಲೇ ಧನುರ್ಮಾಸವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶದ ಕ್ಷಣವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಬೆಳಗಿನ ಜಾವವೇ ಏಕೆ
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೊಡುವ ಕಾರಣ ಇದು: ಮನುಷ್ಯರ ಒಂದು ವರ್ಷ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಒಂದು ದಿನ. ಉತ್ತರಾಯಣ ಅವರ ಹಗಲು, ಅದನ್ನು ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯಿಂದ ಎಣಿಸುತ್ತದೆ; ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಅವರ ರಾತ್ರಿ. ಮಕರಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ಕೊನೆಯ ಮಾಸವಾದ ಧನುರ್ಮಾಸ ದೇವತೆಗಳ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ, ಅವರ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಮುಹೂರ್ತ. ಅವರ ದಿನದ ಆ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಪೂಜೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಹೊತ್ತಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಫಲ ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ; ಮನೆಯವರು ತಮ್ಮ ದಿನದ ಅದೇ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಅದಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಮಾಸದ ಆಚರಣೆ
ಪೂಜೆ ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ, ಹಲವು ಬಾರಿ ಇನ್ನೂ ಕತ್ತಲಿರುವಾಗಲೇ. ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮನೆಯೊಡತಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ರಂಗೋಲಿ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ನೈವೇದ್ಯ ಹುಗ್ಗಿ, ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪೊಂಗಲ್: ಹೆಸರುಬೇಳೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೇಯಿಸಿದ ಅಕ್ಕಿ, ಮೆಣಸು ಜೀರಿಗೆ ತುಪ್ಪದೊಂದಿಗೆ ಖಾರವಾಗಿ ಅಥವಾ ಬೆಲ್ಲದೊಂದಿಗೆ ಸಿಹಿಯಾಗಿ. ಮಾಧ್ವ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಇದು ಮುದ್ಗಾನ್ನ; ಉಡುಪಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮಠದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ವರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಮಾಸ ಪೂಜೆ ಕತ್ತಲಲ್ಲೇ ಈ ನೈವೇದ್ಯದೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಶ್ರೀವೈಷ್ಣವರ ಮನೆ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಂಡಾಳ್ ರಚಿಸಿದ ತಿರುಪ್ಪಾವೈಯ ಮೂವತ್ತು ಪಾಶುರಗಳನ್ನು ದಿನಕ್ಕೊಂದರಂತೆ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ; ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಶೈವ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಣಿಕ್ಕವಾಚಕರ ತಿರುವೆಂಬಾವೈ. ಈ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಶುಕ್ಲ ಏಕಾದಶಿಯೇ ವೈಕುಂಠ ಏಕಾದಶಿ, ವೈಷ್ಣವ ವರ್ಷದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದಿನ; ತಮಿಳು ಲೆಕ್ಕ ಅದನ್ನು ಇದೇ ಮಾಸದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.
ಏನನ್ನು ಮುಂದೂಡುತ್ತಾರೆ
ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಮಾಸ ಶೂನ್ಯ ಮಾಸ, ಹೊಸ ಆರಂಭಗಳಿಗೆ ಖಾಲಿ ಮಾಸ: ಮದುವೆ, ಉಪನಯನ, ಗೃಹಪ್ರವೇಶಗಳನ್ನು ಇದರಲ್ಲಿ ಇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಪಂಚಾಂಗಗಳು ಸೂರ್ಯ ಧನು ಮತ್ತು ಮೀನದಲ್ಲಿರುವ ಮಾಸಗಳನ್ನು ಖರಮಾಸ ಎಂದು ಕರೆದು ಬಹುತೇಕ ಅದೇ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ ಪಿತೃ ಪಕ್ಷದಂತೆಯೇ: ಮಾಸ ಅಶುಭವಲ್ಲ, ಅದು ಬೇರೆಯದಕ್ಕೆ ಮೀಸಲು. ಅದರ ಗಮನ ಪೂಜೆಗೆ ಸೇರಿದ್ದು; ಸೂರ್ಯ ಮಕರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಶುಭ ಕಾರ್ಯಗಳ ಕಾಲ ಮತ್ತೆ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ.