ಒಂದೇ ಊರಿನ ಎರಡು ಮನೆಗಳು ಏಕಾದಶಿಯನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದಿನ ಆಚರಿಸಬಹುದು, ಎರಡೂ ಸರಿಯಾಗಿಯೇ. ಕಾರಣ ಇಷ್ಟು: ಅವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಗಣಿತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿವೆ.
ದೃಕ್
ದೃಕ್ ಎಂದರೆ ಕಂಡದ್ದು. ದೃಕ್ ಅಥವಾ ದೃಗ್ ಗಣಿತ ಪಂಚಾಂಗ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಖಗೋಳ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಿ, ಆ ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ತಿಥಿ ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇವತ್ತು ರಾತ್ರಿ ನೀವು ಉಪಕರಣದಿಂದ ಚಂದ್ರನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅಳೆದರೆ, ದೃಕ್ ಪಂಚಾಂಗ ಒಂದು ಕಲೆಯ ಸಣ್ಣ ಭಾಗದಷ್ಟು ಅಂತರದೊಳಗೆ ನಿಮ್ಮ ಜೊತೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಬಹುತೇಕ ಪಂಚಾಂಗಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಎಲ್ಲ ಪಂಚಾಂಗ ಆ್ಯಪ್ಗಳು ಬಳಸುವುದು ಇದನ್ನೇ, ಮತ್ತು ಅನುದಿನದ ಪೂರ್ವನಿಯೋಜಿತವೂ ಇದೇ.
ಸೂರ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ
ಸೂರ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಒಂದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಖಗೋಳ ಗ್ರಂಥ; ಈಗ ಉಳಿದಿರುವ ರೂಪ ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಥವಾ ಐದನೆಯ ಶತಮಾನದ್ದು. ಅದು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಮಧ್ಯಮ ಗತಿಗಳಿಂದ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುತ್ತದೆ; 43,20,000 ವರ್ಷಗಳ ಒಂದು ಮಹಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಗ್ರಹ ಎಷ್ಟು ಸುತ್ತು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ, ಕ್ರಿ.ಪೂ. 3102 ರ ಕಲಿ ಶಕದ ಆರಂಭದಿಂದ ಎಣಿಸಿ. ಆಮೇಲೆ ಅವನ್ನು ಪರಿಧಿವೃತ್ತಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ತನ್ನದೇ ಜ್ಯಾ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ತಿದ್ದುತ್ತದೆ.
ಇದು ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲ, ನಿಜವಾದ ಗಣನ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ, ಮತ್ತು ಅದು ಅಚ್ಚರಿಯಷ್ಟು ಒಳ್ಳೆಯದು. ಬರೆದಿಟ್ಟು ಹದಿನಾರು ಶತಮಾನಗಳ ನಂತರವೂ ಅದರ ಸೂರ್ಯ ವೀಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಒಂದು ಡಿಗ್ರಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅಂತರದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟದ ಸಮಸ್ಯೆಯಾದ ಅದರ ಚಂದ್ರ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಡಿಗ್ರಿಯೊಳಗಿದ್ದಾನೆ.
ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪಂಚಾಂಗ ಆಕಾಶವನ್ನಲ್ಲ, ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರೆವಿನಿಂದ ಆದದ್ದಲ್ಲ, ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ ಆಯ್ಕೆ: ಋಷಿಗಳು ಕೊಟ್ಟ ಗಣಿತದ ಪ್ರಕಾರವೇ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ನಡೆಯಬೇಕು, ಮತ್ತು ಆ ವಿಧಾನದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ಉಪಕರಣದ ಜೊತೆ ಹೊಂದುವುದರ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅಲ್ಲಿನ ನಿಲುವು.
ಶೃಂಗೇರಿ ಪಂಚಾಂಗ
ಶೃಂಗೇರಿ ಶಾರದಾ ಪೀಠ ತನ್ನ ವಾರ್ಷಿಕ ಪಂಚಾಂಗವನ್ನು ಸೂರ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮುನ್ನುಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಮನೆತನಗಳು ಕೆಲವು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ದೃಕ್ ಪಂಚಾಂಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರಿಗಿಂತ ಬೇರೆ ದಿನ ಆಚರಿಸುತ್ತವೆ.
ಎಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಾಸ
ಎರಡು ಗಣಿತಗಳು ಒಂದು ತಿಥಿಯ ಗಡಿಯನ್ನು ಸುಮಾರು ಎರಡು ಗಂಟೆಗಳಷ್ಟು ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಇಡಬಹುದು. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ತಿಥಿ ಸುಮಾರು ಒಂದು ದಿನ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎರಡು ಗಂಟೆಯ ಜರುಗುವಿಕೆ ಅದನ್ನು ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಆಚೆಗೆ ದಾಟಿಸುವುದು ಅಪರೂಪ. ಆದರೆ ಆ ಗಡಿ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಆಧಾರ ಕ್ಷಣದ ಹತ್ತಿರವೇ ಬಿದ್ದಾಗ ಆಚರಣೆ ಪೂರ್ತಿ ಒಂದು ದಿನ ಜರುಗುತ್ತದೆ.
2025 ರಿಂದ 2027 ರವರೆಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಸುಮಾರು ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಚರಣೆ ಎರಡು ಗಣಿತಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದಿನಾಂಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ, ವಿಜಯದಶಮಿ, ಹಲವು ಏಕಾದಶಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಹುತೇಕ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಗಳು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.
ಯಾವುದನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು
ಇದಕ್ಕೆ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರದ ಉತ್ತರವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಖಗೋಳದ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ. ಒಂದು ಮನೆತನ ಯಾವ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ. ವಿವೇಕದ ದಾರಿ ಇಷ್ಟು: ನಿಮ್ಮ ಮನೆ ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮ ದೇವಸ್ಥಾನ ಯಾವುದನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೋ ಅದನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ, ಮತ್ತು ಆಯಾ ವರ್ಷ ಯಾವುದು ಅನುಕೂಲ ಎಂದು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಒಂದನ್ನೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಿ.
ಅನುದಿನ ಎರಡರ ನಡುವೆ ಬದಲಾಯಿಸಲು ಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ದಿನದ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಗಣಿತ ಏನು ಹೇಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವು ಎಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಏಕೆ ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೀವೇ ನೋಡಬಹುದು.
Two households in the same town can hold Ekadashi on different days, both correctly. The reason is that they are following different reckonings.
Drik
Drik means “seen”. A drik or drig-ganita panchanga computes where the sun and moon actually are, using modern astronomical theory, and derives the tithi and nakshatra from those positions. If you were to measure the moon’s position with an instrument tonight, a drik panchanga would agree with you to within a fraction of a minute of arc.
This is what most published almanacs and nearly all panchanga apps use, and it is Anudina’s default.
Surya Siddhanta
The Surya Siddhanta is a Sanskrit astronomical text whose surviving form dates to roughly the fourth to fifth century. It computes positions from mean motions, stated as numbers of revolutions completed in a mahayuga of 4,320,000 years, counted from the start of the Kali era in 3102 BCE, and then corrects them with epicycles and its own table of sines.
It is a genuine computational astronomy, not a table of results, and it is remarkably good. Its sun agrees with observation to well under a degree even now, sixteen centuries after it was set down. Its moon, which is a harder problem, is within about two degrees.
A siddhantic panchanga follows the text rather than the sky. This is a deliberate choice, not an oversight: the position taken is that dharma is performed according to the reckoning the rishis gave, and that the authority of the method does not depend on its agreement with an instrument.
The Sringeri panchangam
The Sringeri Sharada Peetham publishes its annual panchangam on the Surya Siddhanta, and says so explicitly in its preface. Families who follow the Sringeri sampradaya therefore keep some observances on different days from families following a drik almanac.
How much they differ
The two reckonings place a tithi boundary up to about two hours apart. That is usually invisible, because a tithi lasts nearly a day and a two-hour shift rarely moves it across sunrise. But when a boundary happens to fall near the reference moment, the observance moves by a whole day.
Across 2025 to 2027, about one observance in ten falls on a different date under the two reckonings. Ganesha Chaturthi, Vijayadashami, several Ekadashis and most of the sankrantis are among those that have moved in recent years.
Which to follow
There is no astronomical answer to this, because the disagreement is not about astronomy. It is about which authority a family follows. The sensible course is to follow whichever your family and your temple follow, and to follow it consistently rather than picking whichever is more convenient in a given year.
Anudina lets you switch between the two and shows what the other one makes of the same day, so you can see exactly where and why they part company.