ಹನುಮ ಜಯಂತಿ ವಾಯು ಮತ್ತು ಅಂಜನಾದೇವಿಯ ಮಗನಾದ ಹನುಮಂತನ ಜನ್ಮದಿನ. ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ಕಾಂಡದಿಂದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಹೊತ್ತು ನಡೆಸುವವನು ಇವನೇ. ದಿನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಪ್ರದಾಯವೇ ಏಕಮತವಾಗಿಲ್ಲದ ಕೆಲವೇ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು; ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೇಳಿಬಿಡುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.
ಅನುದಿನ ಕೊಡುವ ದಿನ
ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ತಿಥಿ ಚೈತ್ರ ಪೂರ್ಣಿಮೆ; ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಪೂರ್ಣಿಮೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ದಿನ. ಇದು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಬಹುತೇಕ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಲೆಕ್ಕ, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ದಿನವೂ ಇದೇ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ; ಹನುಮಂತ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜನಿಸಿದನೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ರಾಮಾಯಣ ಪಠಣ ಜನ್ಮದ ಘಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೈವೇದ್ಯ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಮಾಸ
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಹನುಮ ಜಯಂತಿ ಚೈತ್ರದ ಹಬ್ಬವಲ್ಲ. ಅದು ಮಾರ್ಗಶಿರ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಹನುಮ ವ್ರತ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಹನುಮತ್ ಜಯಂತಿ ಮಾರ್ಗಳಿ ಮಾಸದಲ್ಲಿ, ಮೂಲಾ ನಕ್ಷತ್ರದ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು. ಆಂಧ್ರ ಮತ್ತು ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ ಚೈತ್ರ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಿಂದ ನಲವತ್ತೊಂದು ದಿನಗಳ ದೀಕ್ಷೆ ಆರಂಭವಾಗಿ ವೈಶಾಖ ಬಹುಳ ದಶಮಿಯಂದು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅವರಿಗೆ ಜಯಂತಿ ಎಂದರೆ ಆ ದಿನ.
ಹಾಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರಿನಲ್ಲಿ ಈ ದಿನವನ್ನು ಕಂಡು ಊರಿನ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಏನೂ ನಡೆಯದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಓದುಗ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಬೇಕಿಲ್ಲ. ಚೈತ್ರ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯೂ ಹನುಮಂತನ ದಿನವೇ, ಮಾರ್ಗಶಿರದ ದಿನವೂ ಹೌದು. ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟ ತಿಥಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಅನುದಿನ ಈ ದಿನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮಾರ್ಗಶಿರದ ಆಚರಣೆಗೆ ಬೇರೆ ಪುಟವಿದೆ.
ಎರಡೂ ಲೆಕ್ಕಗಳಿಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಧಾರ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳೂ ಒಂದೇ ಮಾತು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಚೈತ್ರ ಪೂರ್ಣಿಮೆ, ಕೆಲವು ಕಡೆ ಆಶ್ವಯುಜ ಅಥವಾ ಮಾರ್ಗಶಿರದ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷ. ಜನ್ಮದಿನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದ ದಿನ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಎಂದು ಎರಡನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವೂ ಇದೆ.
ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ
ಎಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಿದರೂ ವಿಧಿ ಸರಳ. ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಸಿದ ಸಿಂಧೂರವನ್ನು ಮೂರ್ತಿಗೆ ಹಚ್ಚುತ್ತಾರೆ; ಸೀತೆ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಸಿಂಧೂರ ಧರಿಸುವುದನ್ನು ತಿಳಿದ ಹನುಮಂತ ತಾನೂ ಮೈಗೆಲ್ಲಾ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡನೆಂಬ ಕಥೆ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ವಡೆ, ವೀಳ್ಯದೆಲೆ, ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ವಡೆಯ ಮಾಲೆ ಸಮರ್ಪಣೆ. ಹನುಮಾನ್ ಚಾಲೀಸಾ, ಅಥವಾ ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಆಂಜನೇಯ ಸ್ತೋತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸುಂದರ ಕಾಂಡದ ಪಾರಾಯಣ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಶನಿವಾರ ಮತ್ತು ಮಂಗಳವಾರ ಹನುಮಂತನ ದಿನಗಳು; ಜಯಂತಿಗಿಂತ ಆ ಎರಡು ದಿನಗಳಲ್ಲಿಯೇ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಲು ಉದ್ದವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಹೆಸರಿನ ಬಗ್ಗೆ
ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಾಧ್ವ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಹನುಮ, ಭೀಮ ಮತ್ತು ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ವಾಯುವಿನ ಮೂರು ಅವತಾರಗಳು; ವ್ಯಾಸರಾಯರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ಮುಖ್ಯಪ್ರಾಣ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಈ ದರ್ಶನದ ಭಾಗ. ಆಂಜನೇಯ ಎಂಬ ಹೆಸರು ತಾಯಿ ಅಂಜನೆಯಿಂದ, ಮಾರುತಿ ಎಂಬುದು ತಂದೆಯಿಂದ; ಎರಡೂ ಒಬ್ಬನೇ ದೇವರು.
Hanuman Jayanti is the birthday of Hanuman, son of Vayu and Anjana, the minister of Sugriva who carries the Ramayana from the fourth book to the end. It is one of the few observances in the calendar where the tradition genuinely does not agree with itself about the date, and it is better to say so than to pretend otherwise.
The date Anudina prints
The entry here is Chaitra Purnima, the full moon of Chaitra, taken on the day the purnima is running at sunrise. This is the reckoning of Maharashtra and most of North India, and it is the one most widely published. In Maharashtra the temple observance is at dawn, since Hanuman is held to have been born at sunrise, and the reading of the Ramayana in the temple stops at the moment of the birth, when the offering is made.
Karnataka keeps it elsewhere
In Karnataka, Hanuman Jayanti is not a Chaitra festival. It is kept in Margashira, in the dark fortnight, and is often called Hanuman Vrata. Tamil Nadu keeps Hanumath Jayanti in Margazhi as well, on the amavasya with Moola nakshatra. Andhra Pradesh and Telangana begin a forty-one day deeksha on Chaitra Purnima and conclude it on the tenth tithi of the dark fortnight of Vaishakha, which is the day they treat as the jayanti proper.
So a reader in Bengaluru or Mysuru who sees this date in a national calendar and finds the local temple doing nothing has not been misled by either. The full moon of Chaitra is a real Hanuman day, and so is the Margashira one. Anudina prints this one because it is the date the given tithi names; the Margashira observance is a separate entry.
Both reckonings appeal to scripture, and the texts are not consistent. Some Puranic accounts place the birth in Chaitra on the purnima, others in the dark fortnight of Ashwayuja or Margashira, and one tradition distinguishes the birth from the day Hanuman was struck down by Indra and revived, keeping one in each half of the year.
What is done
The observance is simple wherever it is kept. Sindura, vermilion mixed with oil, is applied to the image, a practice explained by the story of Hanuman smearing himself with it on learning that Sita wore it for Rama’s sake. Offerings are of vada, betel leaves, and often a garland of them. The Hanuman Chalisa is recited, or in Kannada and Sanskrit recitation the Anjaneya stotras and the Sundara Kanda, which is read either in one sitting or over the preceding days.
Hanuman is also the deity of Saturday and Tuesday in much of India, and the temple queues on those two days are frequently longer than on the jayanti itself.
A name to be careful with
In Karnataka the Madhva tradition regards Hanuman, Bhima and Madhvacharya as three appearances of Vayu, so the Hanuman shrines attached to Madhva mathas, and the Mukhya Prana images installed by Vyasaraja, belong to a theological scheme that a visitor may not expect. The word Anjaneya and the word Maruti both mean Hanuman, the first from his mother Anjana and the second from his father, and a temple named for either is the same deity.