ಕ್ಷೀರ ವ್ರತ ಭಾದ್ರಪದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ದಶಮಿಯಂದು ಬರುತ್ತದೆ, ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಹೊತ್ತಿನ ತಿಥಿಯಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಣ್ಣ ಆಚರಣೆ, ಬೇರೆ ರೀತಿ ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ. ಪಂಚಾಂಗದಲ್ಲಿ ಇದರ ಹೆಸರು ಇರುತ್ತದೆ, ಕೆಲವೇ ಮನೆಗಳು ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತವೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರೂಪ ಇದಕ್ಕಿಲ್ಲ.
ಕ್ಷೀರ ಎಂದರೆ ಹಾಲು. ಹೆಸರೇ ವ್ರತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆಚರಿಸುವವರು ದಿನವಿಡೀ ಹಾಲನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೇನನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಲನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮರುದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ವ್ರತವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭಾದ್ರಪದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರತಿ ತಿಥಿಯೂ ಏನಾದರೊಂದನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ, ಮತ್ತು ಈ ವ್ರತ ಆ ಸಣ್ಣ ದಿನವ್ರತಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಬಹುಪಾಲು ಜನರಿಗೆ ಇದು ಕೇದಾರ ನವಮಿ ಮತ್ತು ಏಕಾದಶಿಯ ನಡುವೆ ಗುರುತಿಲ್ಲದೆ ಕಳೆದುಹೋಗುವ ದಿನ.
ಇದು ಯಾವುದಲ್ಲ
ಇದು ಕ್ಷೀರಾಬ್ಧಿ ದ್ವಾದಶಿ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಎರಡು ಮಾಸ ನಂತರ ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಕ್ಷೀರಸಾಗರ ಮಥನದ ನೆನಪಿನ ದಿನ, ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ತುಳಸಿ ಮತ್ತು ತುಳಸಿ ವಿವಾಹದೊಂದಿಗೆ ಆಚರಿಸುವ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ದಿನ. ಹೆಸರುಗಳು ಹೋಲುವುದರಿಂದ ಇವೆರಡೂ ಆಗಾಗ ಅದಲುಬದಲಾಗುತ್ತವೆ.
ಇದು ಮಾಧ್ವ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ಕ್ಷೀರ ವ್ರತವೂ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಒಂದು ದಿನದ್ದಲ್ಲ, ಒಂದು ಮಾಸದ್ದು. ಆ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ನಾಲ್ಕು ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಸರದಿಯಂತೆ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ: ಮೊದಲು ಸೊಪ್ಪು, ನಂತರ ಮೊಸರು, ನಂತರ ಹಾಲು, ಕೊನೆಗೆ ಬೇಳೆಕಾಳು. ಅಲ್ಲಿ ಹಾಲಿನ ಮಾಸ ಆಶ್ವಯುಜ, ಭಾದ್ರಪದವಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಒಂದು ಮಾಸ ಹಾಲನ್ನು ಬಿಡುವುದು, ಒಂದು ದಿನ ಹಾಲಿನ ಮೇಲೆಯೇ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ. ಭಾದ್ರಪದದಲ್ಲಿ ಹಾಲಿನ ಬಗ್ಗೆ ನಿಯಮ ಹುಡುಕುವವರು ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಸಿಕ್ಕಿತೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರಬೇಕು.
Kshira Vrata falls on the tenth tithi of the bright fortnight of Bhadrapada and is decided by the tithi at sunrise. It is a minor observance, and there is no point pretending otherwise: it is printed in almanacs, it is kept by few households, and it has no public form at all.
Kshira is milk. The vrata is what the name says. The observer takes nothing through the day but milk, offers milk in the puja, and breaks the vrata the following morning. It sits in the run of small daily vratas that fill the bright fortnight of Bhadrapada, a fortnight in which almost every tithi carries something, and for most people it is one of the days that go past unmarked between Kedara Navami and the ekadashi.
Two things it is not
It is not Ksheerabdhi Dwadashi, which falls in the bright fortnight of Kartika, two months later. That day commemorates the churning of the ocean of milk and is kept with Tulasi and the Tulasi vivaha in Karnataka, and it is a considerably larger day than this one. The names look alike and are regularly swapped.
It is also not the kshira vrata of the Madhva chaturmasya, which is a month and not a day. In that reckoning the four months of chaturmasya each set aside one substance in turn: greens, then curd, then milk, then pulses. The milk month there is Ashwayuja, not Bhadrapada, and giving up milk for a month is the opposite of living on it for a day. Anyone searching for a rule about milk in Bhadrapada should be clear which of these three they have found.