ಮಹಾ ಶಿವರಾತ್ರಿ ಶಿವನ ಮಹಾ ರಾತ್ರಿ. ಹಗಲೆಲ್ಲ ಉಪವಾಸ, ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಜಾಗರಣೆ; ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದವರೆಗೆ ನಾಲ್ಕು ಜಾವಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ. ಹಬ್ಬದ ಭಾರ ಹಗಲಿನ ಮೇಲಲ್ಲ, ರಾತ್ರಿಯ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಕೆಲವೇ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು, ಮತ್ತು ಅದೇ ಸಂಗತಿ ದಿನ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನೂ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.
ಯಾವ ದಿನ, ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯೇ ಏಕೆ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ
ತಿಥಿ ಮಾಘ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ದಶಿ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಅಮಾಂತ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ. ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾಸ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಿಂದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಗೆ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಇದೇ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಫಾಲ್ಗುಣ ಕೃಷ್ಣ ಚತುರ್ದಶಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಮಾಸದ ಹೆಸರು ಬೇರೆ, ರಾತ್ರಿ ಒಂದೇ; ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆಯೇ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಕ್ಷಣ ನಿಶಿತ ಕಾಲ. ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದಿಂದ ಸೂರ್ಯೋದಯದವರೆಗಿನ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸಮಭಾಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಮಧ್ಯಬಿಂದುವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಭಾಗ ಅದು. ಯಾವ ದಿನದ ನಿಶಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚತುರ್ದಶಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆಯೋ ಆ ದಿನವೇ ಶಿವರಾತ್ರಿ. ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಯಾವ ತಿಥಿ ಇದೆ ಎಂದಷ್ಟೇ ನೋಡಿದರೆ ಕೆಲವು ಬಾರಿ ಉತ್ತರ ತಪ್ಪಾಗುತ್ತದೆ: ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಚತುರ್ದಶಿ ಇದ್ದರೂ ಸಂಜೆಗೆ ಮುಗಿದುಹೋದರೆ ಆ ರಾತ್ರಿಯ ನಿಶಿತಕ್ಕೆ ಅದು ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ, ಆಗ ಹಿಂದಿನ ದಿನವೇ ಹಬ್ಬ. ಉದ್ದದ ಚತುರ್ದಶಿ ಸತತ ಎರಡು ರಾತ್ರಿಗಳ ನಿಶಿತವನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದರೆ ಮೊದಲನೆಯ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ರೂಢಿ.
ಪಂಚಾಂಗ ಮತ್ತು ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸೂಚನೆ ಬೇರೆಯಾಗಲು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದೇ ಕಾರಣ. ಅನುದಿನ ತಿಥಿಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ನಿಶಿತ ಕಾಲವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಮಾಸ ಶಿವರಾತ್ರಿಯ ಸಂಬಂಧ
ಪ್ರತಿ ಚಾಂದ್ರಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಚತುರ್ದಶಿ ಇದೆ, ಮತ್ತು ಅದು ಕೂಡ ಶಿವರಾತ್ರಿಯೇ. ಮಾಸಿಕ ವ್ರತವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವುದೇ ಮಾಸ ಶಿವರಾತ್ರಿ. ಮಾಘದ ಚತುರ್ದಶಿಯೇ ಮಹಾ ಶಿವರಾತ್ರಿ, ಹನ್ನೆರಡರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಮಾಸಿಕ ವ್ರತ ಮಾಡುವವರು ಈ ರಾತ್ರಿ ಬೇರೆಯದನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅದೇ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಆಚರಣೆ
ದಿನವಿಡೀ ಉಪವಾಸ. ಕೆಲವರು ನಿರಾಹಾರವಾಗಿ ಇರುತ್ತಾರೆ; ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಫಲಾಹಾರ, ಅಂದರೆ ಹಣ್ಣು, ಹಾಲು ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಪದಾರ್ಥ. ರಾತ್ರಿ ಜಾಗರಣೆ; ನಾಲ್ಕು ಜಾವಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕ, ನೀರು, ಹಾಲು, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ, ಜೇನು; ಬಿಲ್ವಪತ್ರೆ, ವಿಭೂತಿ, ರುದ್ರಾಕ್ಷಿ. ಅರ್ಚಕರಿದ್ದಲ್ಲಿ ರುದ್ರ ಚಮಕ ಪಾರಾಯಣದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ. ಮರುದಿನ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ನಂತರ ಪಾರಣೆ; ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಆಚರಿಸುವವರು ಚತುರ್ದಶಿ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ಕಾಯುತ್ತಾರೆ.
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ತೆರೆದಿರುತ್ತವೆ: ಗೋಕರ್ಣ, ಧರ್ಮಸ್ಥಳ, ಮುರುಡೇಶ್ವರ, ನಂಜನಗೂಡು, ಶಿವಗಂಗೆ, ನಂದಿಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನ ಭೋಗನಂದೀಶ್ವರ, ಮತ್ತು ಕೋಟಿಲಿಂಗೇಶ್ವರ, ಅಲ್ಲಿ ಹರಕೆಯ ರೂಪವೇ ಮತ್ತೊಂದು ಲಿಂಗದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ. ಲಿಂಗಾಯತ ಮತ್ತು ವೀರಶೈವ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ವಚನ ವಾಚನ. ಶೃಂಗೇರಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಜಾವಗಳ ರುದ್ರಾಭಿಷೇಕವೇ ಆಚರಣೆಯ ರೂಪ.
ಕಥೆಗಳು, ಮತ್ತು ಒಂದು ತಿದ್ದುಪಡಿ
ಹಲವು ಕಥೆಗಳಿವೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಗಳ ವಾದದ ನಡುವೆ ಆದಿ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗವಾಗಿ ಶಿವ ತೋರಿದ ರಾತ್ರಿ ಇದು; ಅದಕ್ಕೆಂದೇ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯ ಲಿಂಗೋದ್ಭವ. ಶಿವ ಪಾರ್ವತಿಯರ ವಿವಾಹವನ್ನೂ ಈ ರಾತ್ರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬೇಟೆಗಾರನೊಬ್ಬ ಬಿಲ್ವದ ಮರದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು, ಕೆಳಗೆ ಲಿಂಗವಿರುವುದನ್ನು ಅರಿಯದೆಯೇ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಉದುರಿಸಿ, ಊಟವಿಲ್ಲದೆ ಉಪವಾಸ ಜಾಗರಣೆಗಳೆರಡನ್ನೂ ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದ ಕಥೆಯೂ ಉಂಟು. ಹಾಲಾಹಲ ಸೇವಿಸಿದ ಶಿವನನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಎಚ್ಚರವಿಟ್ಟಿದ್ದರು ಎಂಬುದೂ ಜಾಗರಣೆಗೆ ಕೊಡುವ ಕಾರಣ.
ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಬೇಕಾದ ಒಂದು ವಿಷಯ: ಶಿವರಾತ್ರಿ ಜನ್ಮದಿನವಲ್ಲ. ಅದು ಜಯಂತಿಯಲ್ಲ, ಜಯಂತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಎಣಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ.
Maha Shivaratri is the great night of Shiva: a day of fasting followed by a night kept awake, with the puja performed in four watches between sunset and dawn. It is one of the few observances in the Hindu year whose centre of gravity is the night rather than the day, and that single fact governs how its date is settled.
When it falls, and why the night decides it
The tithi is Chaturdashi of the dark fortnight of Magha in the amanta reckoning used in Karnataka. North India counts its months from full moon to full moon, so the same night is described there as Phalguna Krishna Chaturdashi. The month name differs by one; the night is the same night, and the whole country keeps it together.
The reference moment is nishita, the middle watch of the night, found by dividing the interval from sunset to sunrise into equal parts and taking the one that straddles the midpoint. The day that carries Maha Shivaratri is the day whose nishita has chaturdashi running in it. Asking only which morning the chaturdashi is current at sunrise is not enough and will sometimes give the wrong answer: a chaturdashi running at sunrise but ending in the evening never reaches that night, and the festival then belongs to the previous day, whose night the tithi did cover. When a long chaturdashi covers nishita on two successive nights, the earlier of the two is taken.
This is the commonest reason a printed calendar and a temple notice disagree. Anudina shows the tithi start and end alongside the nishita window, so the reasoning can be seen rather than taken on trust.
The monthly Shivaratri, and this one
Every lunar month has a chaturdashi in its dark fortnight, and every one of them is a Shivaratri. Kept as a monthly vrata it is Masa Shivaratri, observed in the same way on a smaller scale. Maha Shivaratri is the Magha one, held to be the greatest of the twelve. Someone who keeps the monthly vrata is not doing something different in kind on this night, only something larger.
What is done
The fast runs through the day. Some keep it without food or water; more usually it is phalahara, fruit, milk and preparations without grain. The night is the jagarana, the vigil, and the linga is bathed in each of the four watches with water, milk, curd, ghee and honey, and dressed with bilva leaves, vibhuti and rudraksha. Where a priest is present the bathing is done to the Rudram and Chamakam. The fast is broken the next morning after sunrise, and the stricter practice waits for the chaturdashi itself to end.
In Karnataka the temples stay open all night: Gokarna, Dharmasthala, Murudeshwara, Nanjangud, Shivagange, Bhoganandishwara below Nandi Hills, and Kotilingeshwara, where the offering takes the form of one more installed linga. Lingayat and Veerashaiva households keep the night with ishtalinga puja and the reading of vachanas. In the Sringeri sampradaya the observance takes the form of a rudrabhisheka carried through the four watches.
The stories, and one correction
Several accounts are given. Shiva appeared as a pillar of light without top or bottom while Brahma and Vishnu disputed which of them was greater, and the lingodbhava is accordingly shown at midnight. The marriage of Shiva and Parvati is placed on this night. A hunter benighted in a bilva tree dropped its leaves, without knowing what lay below, onto a linga at its foot, and having eaten nothing all day kept both the fast and the vigil by accident. The vigil is also explained as the devas keeping Shiva awake after he swallowed the poison of the churning.
The correction worth making is that Shivaratri is not a birthday. It is not a jayanti and is never counted among them, whatever the greetings say.