ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ನಾಗದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ. ಇದು ಶ್ರಾವಣ ಶುಕ್ಲ ಪಂಚಮಿಯಂದು ಬರುತ್ತದೆ, ಸೂರ್ಯೋದಯದ ತಿಥಿಯಿಂದ ನಿರ್ಧಾರ. ಆಷಾಢದ ಬರಿದಾದ ವಾರಗಳ ನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೊದಲ ದೊಡ್ಡ ಹಬ್ಬ ಇದು. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಪ್ರಮುಖ ದಿನಗಳಲ್ಲೊಂದು.
ಏನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ
ಪೂಜೆಯ ವಸ್ತು ನಾಗರ ಕಲ್ಲು. ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಶ್ವತ್ಥ ಅಥವಾ ಆಲದ ಮರದ ಕೆಳಗೆ, ಊರ ಹೊರಗೆ ಅಥವಾ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಹುತ್ತವನ್ನೂ ನಾಗನ ನೆಲೆಯೆಂದು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲ್ಲಿಗೆ ಹಾಲು, ಅರಿಶಿನ, ಎಳನೀರು, ಕೆಲವೆಡೆ ತುಪ್ಪ ಅಭಿಷೇಕ. ಹೂವು, ಗರಿಕೆ ಮತ್ತು ದೀಪ ಸಮರ್ಪಣೆ.
ಆಹಾರ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಬಹುತೇಕ ಹಬೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿದ್ದು: ತಂಬಿಟ್ಟು, ಚಿಗಳಿ, ಉಂಡಿ, ಪಂಚಕಜ್ಜಾಯ, ಹಾಲು ಅವಲಕ್ಕಿ.
ಆ ದಿನ ಎರಡು ನಿಷೇಧಗಳು ವ್ಯಾಪಕ. ಕರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ. ಅಡುಗೆ ಹಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಕಾರಣ. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅಗೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಗ ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆ ದಿನ ಮಣ್ಣಿಗೆ ಆಯುಧ ತಾಗಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ಕಾರಣ.
ಅಣ್ಣ ತಂಗಿಯರ ದಿನ
ಕರ್ನಾಟಕದ ಬಹುಭಾಗದಲ್ಲಿ ಈ ದಿನ ಸಹೋದರಿಯರದು. ತಂಗಿ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಆಯುಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಾಗರ ಕಲ್ಲಿಗೆ ಹಾಲೆರೆಯುತ್ತಾಳೆ, ಮತ್ತು ಹಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನ ಬೆನ್ನಿಗೆ ಹಾಲೆರೆಯುವ ಸಣ್ಣ ಆಚರಣೆಯಿದೆ. ಮದುವೆಯಾಗಿ ಹೋದ ಮಗಳು ತವರಿಗೆ ಬರುವ ದಿನವೂ ಇದೇ. ಜೋಕಾಲಿ, ಹಾಡುಗಳು ಈ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವು. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಕುಸ್ತಿ ಈ ದಿನದ ದೊಡ್ಡ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಚರಣೆ.
ವಿಶಾಲ ಸಂಬಂಧ
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ನಾಗಾರಾಧನೆ ಒಂದು ದಿನಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ. ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಮತ್ತು ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಪೂಜಿಸುವ ಕುಕ್ಕೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಅದರ ಕೇಂದ್ರ. ಸರ್ಪ ದೋಷಕ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಆಶ್ಲೇಷಾ ಬಲಿ ಮುಂತಾದ ಸೇವೆಗಳು ವರ್ಷವಿಡೀ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಮನೆಯ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ನಾಗಬನ ಇರುವವರು ಅದನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡು ಈ ದಿನ ಅಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರದೇಶ ಭೇದ
ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಶುಕ್ಲ ಪಂಚಮಿ, ಬಾಗಿಲ ಮೇಲೆ ನಾಗನ ಚಿತ್ರ ಬಿಡಿಸಿ ಹಾಲು ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಮರಾಠಿ ಸಮುದಾಯಗಳು ಅದೇ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದ ಪಂಚಮಿಯಂದು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಎರಡು ಆಚರಣೆಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ಅಂತರವಿರಬಹುದು, ಎರಡಕ್ಕೂ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಎಂಬ ಹೆಸರೇ ಸರಿ.
ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟನೆ
ಜೀವಂತ ಹಾವಿಗೆ ಹಾಲೆರೆಯುವುದು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ವಿಧಿಯಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದು ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಹಾನಿಕರ. ವಿಧಿ ಕಲ್ಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಹುತ್ತಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುವಂಥದ್ದು.
Naga Panchami is the worship of the serpent deities. It falls on Panchami, the fifth tithi of the bright fortnight of Shravana, reckoned at sunrise. In Karnataka it is the first large festival after the empty weeks of Ashadha, and in the northern districts it is among the biggest days of the year.
What is done
The object of worship is the naga kallu, the carved serpent stone, usually set under a peepal or a banyan at the edge of a village or in a temple compound, and in many places an anthill, which is taken as the serpent’s dwelling. Milk is poured over the stone, along with turmeric, tender coconut water and sometimes ghee. Flowers, durva grass and a lamp are offered.
The food is specific and mostly steamed or uncooked: tambittu of rice flour and jaggery, chigali of sesame and jaggery, undi, panchakajjaya, and beaten rice with milk.
Two household prohibitions are widely kept on the day. Nothing is fried, and nothing is cut or chopped, which is why the food is what it is. The land is not ploughed and nothing is dug. The reasoning given is that the serpent lives in the earth and the day is not one for putting a blade into it.
Brothers and sisters
In much of Karnataka the day belongs to sisters. A sister pours milk over the naga stone for her brother’s long life, and in many families she offers milk to her brother’s back, touching his shoulders, in a small domestic rite. Where daughters have married away, the day is the occasion for them to return to their parents’ house. The Kannada songs and the swing hung for the day belong to this part of the festival, and in North Karnataka the fair and the wrestling that go with it are a substantial public occasion.
The wider association
Serpent worship in Karnataka runs deeper than one day. Kukke Subrahmanya, where Subrahmanya and the serpent Vasuki are worshipped together, is the centre of it, and the rites performed there for sarpa dosha, including Ashlesha Bali, are kept year round. A family that has a naga bana, a serpent grove, on its land maintains it and worships there on this day.
Where practice differs
North India keeps the same tithi of the bright fortnight, with images of serpents drawn on the doorframe and milk offered to them. Gujarat and some Maharashtrian communities keep Naga Panchami in the dark fortnight of the same month instead, so the two observances can be a fortnight apart and both correctly called Naga Panchami.
The purnimanta reckoning of North India does not affect this festival, because the bright fortnight is the one place where the two month-naming conventions agree.
One thing to be clear about
Pouring milk over a living snake, which appears in some places as a spectacle, is not the traditional rite and is harmful to the animal. The rite as the texts and ordinary practice have it is offered to the stone and to the anthill.