ಪ್ರದೋಷ ತ್ರಯೋದಶಿ ತಿಥಿಯ ವ್ರತ, ಪ್ರತಿ ಚಾಂದ್ರಮಾಸದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ, ಪ್ರತಿ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇದರ ಇಡೀ ಸ್ವರೂಪ ಬಂದಿರುವುದು ಅದರ ಗಳಿಗೆಯಿಂದ: ಇದು ಸಂಜೆಯ ವ್ರತ, ಮತ್ತು ಪೂಜೆ ನಡೆಯುವುದು ಸೂರ್ಯ ಮುಳುಗಿದ ನಂತರದ ಚಿಕ್ಕ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ.
ಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ದಿನದ ಆಯ್ಕೆ
ಪ್ರದೋಷ ಎಂದರೆ ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯ ಸಂಧಿ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಬಹುಪಾಲು ರೂಢಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ನಂತರದ ಮೂರು ಘಳಿಗೆ, ಅಂದರೆ ಸುಮಾರು ಒಂದು ತಾಸು ಹೆಚ್ಚು. ಕೆಲವರು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸಿ ಅಷ್ಟೇ ಕಾಲ ನಂತರದವರೆಗೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೇಗಾದರೂ ಇದು ಚಿಕ್ಕ ಅವಧಿ, ಮತ್ತು ದಿನವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಇದೇ ಕ್ಷಣ.
ಯಾವ ದಿನದ ಪ್ರದೋಷ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತ್ರಯೋದಶಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆಯೋ ಆ ದಿನವೇ ವ್ರತದ ದಿನ. ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಯಾವ ದಿನ ತ್ರಯೋದಶಿ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಇದು ಬೇರೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬಾರಿ ಎರಡೂ ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ನಂತರ ಆರಂಭವಾಗುವ ತ್ರಯೋದಶಿ ಅದೇ ಸಂಜೆ ವ್ರತವನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ದ್ವಾದಶಿ ಇದ್ದರೂ ಸರಿ. ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಇದ್ದೂ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಮುಗಿಯುವ ತ್ರಯೋದಶಿ ವ್ರತವನ್ನು ಹೊರುವುದಿಲ್ಲ; ಆಗ ವ್ರತ ಹಿಂದಿನ ದಿನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅನುದಿನ ತ್ರಯೋದಶಿಯ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದೋಷ ಕಾಲದ ಎದುರಿಗೇ ತೋರಿಸುವುದು ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ.
ಆಚರಣೆ
ದಿನವಿಡೀ ಉಪವಾಸ; ಸಂಜೆಯ ಪೂಜೆಯ ನಂತರವೇ ಪಾರಣೆ, ಮೊದಲಲ್ಲ. ಶಿವ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದೋಷ ಅಭಿಷೇಕ ಪಕ್ಷದ ನಿಗದಿತ ಆಚರಣೆ: ರುದ್ರ ಪಾರಾಯಣದೊಂದಿಗೆ ಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕ, ಮತ್ತು ಶಿವನ ಜೊತೆಗೆ ನಂದಿಗೂ ಪೂಜೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಅನೇಕ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಸಂಜೆಯ ಮುಖ್ಯ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಇದಕ್ಕೇ ಹೊಂದಿಸುತ್ತವೆ; ಗೋಕರ್ಣ, ನಂಜನಗೂಡು, ಶಿವಗಂಗೆ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಪಟ್ಟಣದ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದೋಷದ ಸಂಜೆ ಜನ ಹೆಚ್ಚು. ಮನೆಯ ರೂಪ ಸರಳ: ದೀಪ, ಬಿಲ್ವಪತ್ರೆ, ಮತ್ತು ಪೂಜೆ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ಧಾನ್ಯ ವರ್ಜ್ಯ.
ಇದಕ್ಕೆ ಕೊಡುವ ಕಾರಣ ಸಮುದ್ರ ಮಥನ. ವಿಷ ಏಳಲು ಶಿವ ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ; ಶಿವ ಉಳಿದಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಮತ್ತೆ ಪೂಜಿಸಬಹುದು ಎಂದು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತಿಳಿದ ಗಳಿಗೆಯೇ ಪ್ರದೋಷ. ಆ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶಿವ ನಂದಿಯ ಕೊಂಬುಗಳ ನಡುವೆ ನರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಈ ಸಂಜೆ ನಂದಿಗೆ ಬರೀ ನಮಸ್ಕಾರವಲ್ಲ, ಪೂಜೆಯ ಪಾಲು ಸಿಗುವುದು ಅದಕ್ಕೆ.
ಶನಿ ಪ್ರದೋಷ ಮತ್ತು ಸೋಮ ಪ್ರದೋಷ
ಪ್ರದೋಷ ಬೀಳುವ ವಾರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಹೆಸರು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ.
ಶನಿವಾರ ಬರುವುದು ಶನಿ ಪ್ರದೋಷ. ಶನಿವಾರ ಶನಿಯ ದಿನ, ಮತ್ತು ಜನ ಹೆಚ್ಚು ಚಿಂತಿಸುವ ಗ್ರಹವೇ ಶನಿ: ಸಾಡೇಸಾತಿ, ಅಷ್ಟಮ ಶನಿ, ಏಳೂವರೆ ವರ್ಷ. ಶನಿಗೆ ಹೇಳುವ ಪರಿಹಾರ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಶನಿ ಪೂಜೆಯಲ್ಲ, ಶಿವ ಪೂಜೆ; ಶನಿ ತಾನೇ ಶಿವಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದವನು ಎಂಬುದು ಕಾರಣ. ಶನಿವಾರದ ಪ್ರದೋಷ ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತರುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸಂಜೆ ಶಿವ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸಾಲು ವರ್ಷದ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪ್ರದೋಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಉದ್ದ. ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಏನೂ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಜನ ಮಾತ್ರ ಹೆಚ್ಚು.
ಸೋಮ ಪ್ರದೋಷ ಸೋಮವಾರದ್ದು. ಸೋಮವಾರ ಮೊದಲೇ ಶಿವನ ದಿನವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಸೇರುವಿಕೆ ಎರಡರಷ್ಟು ಫಲದಾಯಕ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಪತಿಯ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ವಿವಾಹ ಕೂಡಿಬರಲಿ ಎಂದು ಹೆಂಗಸರು ಇದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಂಗಳವಾರದ್ದು ಭೌಮ ಪ್ರದೋಷ, ರೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಲದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ.
ಮರುದಿನ
ತ್ರಯೋದಶಿಯ ನಂತರ ಚತುರ್ದಶಿ, ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ದಶಿಯೇ ಮಾಸ ಶಿವರಾತ್ರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದ ಪ್ರದೋಷ ಮಾಸ ಶಿವರಾತ್ರಿಯ ಹಿಂದಿನ ಸಂಜೆ; ಎರಡನ್ನೂ ಆಚರಿಸುವ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ತಾಗಿಕೊಂಡೇ ಬರುತ್ತವೆ.
Pradosha is the vrata of the thirteenth tithi, kept twice a lunar month, once in each fortnight. Its whole character comes from its hour: it belongs to the evening, and the puja is performed in the short interval after the sun has gone down.
The hour, and how the day is chosen
Pradosha is the junction of day and night, reckoned in most Karnataka practice as the three ghatikas, a little over an hour, that follow sunset. Some authorities begin it slightly before sunset and carry it the same distance after. Either way it is a short window, and it is the moment that decides the date.
The day that carries the vrata is the day whose pradosha has trayodashi running in it. This is not the same question as which morning trayodashi is current at sunrise, and the two answers differ several times a year. A trayodashi that begins in the middle of the afternoon carries the vrata that same evening even though the morning belonged to dwadashi; a trayodashi that is current at sunrise but ends before sunset does not carry it at all, and the vrata goes to the day before. Anudina prints the trayodashi boundaries against the pradosha window for exactly this reason.
What is done
The fast runs through the day and is broken after the evening puja, not before. In Shiva temples the pradosha abhisheka is the fixed observance of the fortnight: the linga is bathed while the Rudram is recited, and Nandi is worshipped along with Shiva. Many temples in Karnataka time their main evening abhisheka to it, and at Gokarna, Nanjangud, Shivagange and the older town temples the pradosha crowd is larger than on an ordinary evening. The household form is simpler: a lamp, bilva leaves, and abstention from grain until the puja is over.
The reason given is the churning of the ocean. When the poison rose Shiva swallowed it, and the moment at which the devas found that he had survived and could be worshipped again was pradosha. Shiva is said to dance between the horns of Nandi at that hour, which is why the bull is given his share of the worship on this evening and not merely acknowledged in passing.
Shani Pradosha and Soma Pradosha
A pradosha takes an additional name from the weekday it falls on, and two of those names matter.
Shani Pradosha is a pradosha falling on a Saturday. Saturday belongs to Shani, and Shani is the planet most people want something done about: the sade sati, the ashtama shani, the seven and a half years everyone has heard of. The remedy prescribed for Shani is not usually more Shani worship but Shiva worship, on the ground that Shani himself is Shiva devotee and is bound by that. A Saturday pradosha therefore gathers the two together, and the queues at a Shiva temple on a Shani Pradosha evening are longer than on any other pradosha of the year. Nothing about the ritual changes; only the number of people does.
Soma Pradosha is a Monday pradosha. Monday is already Shiva day, so the combination is held to be doubly favourable, and it is kept particularly by women for the welfare of a husband or for a marriage. A Tuesday pradosha is Bhauma Pradosha, sought for relief from illness and from debt.
What comes next
Trayodashi is followed by chaturdashi, and the chaturdashi of the dark fortnight is Masa Shivaratri. A dark fortnight pradosha is therefore the evening before the monthly Shivaratri, and households that keep both find the two running together.