ರಥ ಸಪ್ತಮಿ ಸೂರ್ಯನ ದಿನ. ಇದನ್ನು ಸೂರ್ಯನ ಜನ್ಮದಿನವೆಂದೂ, ಅವನ ರಥ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವ ದಿನವೆಂದೂ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಚರಣೆ ಎಂದರೆ ಬೆಳಗಿನ ಮೊದಲ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ತಲೆ ಮತ್ತು ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಎಕ್ಕದ ಎಲೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಾಡುವ ಸ್ನಾನ.
ಯಾವ ದಿನ, ಮತ್ತು ಏಕೆ
ತಿಥಿ ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ಸಪ್ತಮಿ. ಅರುಣೋದಯದಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ಒಂದೂವರೆ ಗಂಟೆ ಮೊದಲು ಆಕಾಶ ಬೆಳಗಲು ಶುರುವಾಗುವ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಯಾವ ದಿನ ಸಪ್ತಮಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆಯೋ ಆ ದಿನವೇ ಹಬ್ಬ.
ಬಹುತೇಕ ಹಬ್ಬಗಳು ಸೂರ್ಯೋದಯದ ತಿಥಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿನ ಹೊತ್ತಿನಿಂದ, ಮತ್ತು ಅದು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ. ಈ ಆಚರಣೆಯೇ ಸ್ನಾನ, ಮತ್ತು ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಹೇಳಿರುವ ಹೊತ್ತು ಅರುಣೋದಯ. ಆಕಾಶ ಬೆಳಗಿದ ಇಪ್ಪತ್ತು ನಿಮಿಷದ ನಂತರ ಆರಂಭವಾಗುವ ಸಪ್ತಮಿ ಆಚರಣೆ ಕೇಳುವ ಕ್ಷಣವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹಬ್ಬ ಬೇರೆ ದಿನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಪಂಚಾಂಗಗಳು ರಥ ಸಪ್ತಮಿಯನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದಿನ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾರಣ, ಮತ್ತು ಉದಯದ ತಿಥಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮುದ್ರಿಸುವ ಪಂಚಾಂಗ ಕಾರಣವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾರದು.
ಸ್ನಾನ
ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವವನು ಪಾಳು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಎಕ್ಕದ ಎಲೆಗಳನ್ನು ತಲೆ, ಹೆಗಲು ಮತ್ತು ಮಂಡಿಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ನೀರು ಸುರಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ರೂಢಿಯ ಲೆಕ್ಕ ಏಳು ಎಲೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಏಳು ಬಾರಿ. ಸೂರ್ಯ ಏಳುವಾಗ ಬೊಗಸೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಹಿಡಿದು ಅರ್ಘ್ಯ, ನಂತರ ಸೂರ್ಯ ನಮಸ್ಕಾರ.
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಇದರೊಂದಿಗೆ ಮನೆಯ ಒಂದು ಆಚರಣೆಯೂ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಮಡಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಲು ಕಾಯಿಸಿ ಸೂರ್ಯನ ಕಡೆಗೆ ಉಕ್ಕಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲಿ ರಥದ ರಂಗೋಲಿ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದರೊಳಗೆ ಸೂರ್ಯ. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಮೆರೆಸುತ್ತಾರೆ. ತಿರುಮಲೆಯಲ್ಲಿ ಈ ದಿನ ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಾಹನಗಳ ಮೇಲೆ ದೇವರು ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ.
ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವುದು, ಮತ್ತು ಅದು ಏನಲ್ಲ
ರಥ ಸಪ್ತಮಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸೂರ್ಯ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವ ದಿನ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನೋಡಬೇಕು.
ಸೂರ್ಯ ನಿಜವಾಗಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವುದು ಚಳಿಗಾಲದ ಅಯನಾಂತದಲ್ಲಿ, ಅದು ಡಿಸೆಂಬರ್ ಮೂರನೆಯ ವಾರದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೂ ಯಾವ ತಿಥಿಗೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಾಯಣ ಎಂದರೆ ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ಅಂದರೆ ನಿರಯನ ರಾಶಿಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಮಕರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು. ಅದು ಜನವರಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಯನ ಚಲನೆಯಿಂದಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಯುತ್ತಿದೆ. ರಥ ಸಪ್ತಮಿ ಇವೆರಡೂ ಅಲ್ಲ. ಅದು ತಿಥಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುವ ಚಾಂದ್ರ ದಿನ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಇವೆರಡರ ಎದುರು ಒಂದು ತಿಂಗಳವರೆಗೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ.
ಅದು ಏನೆಂದರೆ, ದಿನಗಳು ಉದ್ದವಾಗುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಮಾಘದ ಒಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುವ ಸೂರ್ಯನ ಉತ್ತರ ಗಮನದ ಋತು ಸಂಬಂಧಿ ಆಚರಣೆ. ಇದನ್ನು ಖಗೋಳದ ಉತ್ತರಾಯಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ತಪ್ಪು. ಬಹುತೇಕ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಹತ್ತಿರವೇ ಬರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಒಂದೇ ಘಟನೆಯಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಯಾವ ಲೆಕ್ಕವೂ ಇವನ್ನು ಒಂದು ಮಾಡಲಾರದು.
ಮರುದಿನ ಭೀಷ್ಮ ಅಷ್ಟಮಿ. ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. ಸೂರ್ಯ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವವರೆಗೆ ಭೀಷ್ಮ ಪ್ರಾಣ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದ, ಬಿಟ್ಟದ್ದು ಅಷ್ಟಮಿಯಂದು.
Ratha Saptami is the sun’s day. It is kept as the birth of Surya and as the day his chariot turns towards the north, and the observance is a bath taken at first light with leaves of the arka plant on the head and shoulders.
When it falls and why
The tithi is Saptami of the bright fortnight of Magha, and the day that carries it is the day on which Saptami is running at arunodaya, the period of about an hour and a half before sunrise when the sky begins to lighten.
Most festivals are settled by the tithi at sunrise. This one is settled earlier, and deliberately so, because the whole observance is the bath, and the bath is prescribed for arunodaya. A Saptami that begins twenty minutes after the sky lightens has missed the moment the rite requires, and the day goes elsewhere. This is the most common reason two almanacs put Ratha Saptami on different dates, and an almanac that prints only the sunrise tithi cannot show you why.
The bath
The bather holds arka leaves, ekka in Kannada, the leaves of the milkweed that grows on waste ground, placing them on the head, the shoulders and the knees, and pours water over them. The usual count is seven leaves, or seven times. Arghya is offered to the sun with water in the palms as it rises, and Surya namaskara follows.
In Karnataka a household observance goes with it. Milk is boiled in a new pot in the open at sunrise and allowed to boil over towards the sun, and a chariot is drawn in rangoli at the threshold, sometimes with the sun in it. Temples take the deity out in a ratha, and at Tirumala the day is famous for the deity appearing on all the vahanas in a single day.
The turn north, and what it is not
Ratha Saptami is described everywhere as the sun turning north, and the description needs care.
The sun’s actual turn north is the winter solstice, which happens in the third week of December and has nothing to do with any tithi. Uttarayana in ordinary use means Makara Sankranti, the sun’s entry into Makara in the sidereal zodiac, which falls in the middle of January and drifts slowly later because of precession. Ratha Saptami is neither of these. It is a lunar day, fixed by a tithi, and it therefore moves against both by up to a month.
What it is, is a seasonal observance of the sun’s northward course, kept at a point in Magha when the lengthening of the days has become obvious. Treating it as the astronomical uttarayana is the mistake. The two sit near each other in most years and are not the same event, and no calculation will ever make them coincide.
The day after is Bhishma Ashtami, and the two are connected in the telling: Bhishma held his life until the sun turned north, and gave it up on the ashtami.