ಚಂದ್ರ ಸೂರ್ಯನ ಮೇಲೆ ಹನ್ನೆರಡು ಡಿಗ್ರಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಲು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಕಾಲವೇ ಒಂದು ತಿಥಿ. ಮೂವತ್ತು ತಿಥಿಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದು ಚಾಂದ್ರಮಾಸ, ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಿಂದ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗೆ.
ಪ್ರತಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗೆ ಎಣಿಕೆ ಮತ್ತೆ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮೊದಲ ಹದಿನೈದು ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷವಾಗಿ ಹುಣ್ಣಿಮೆಗೆ, ಎಂದರೆ ಪೂರ್ಣಿಮೆಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ. ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ ಮುಂದಿನ ಹದಿನೈದು ಕೃಷ್ಣ ಅಥವಾ ಬಹುಳ ಪಕ್ಷವಾಗಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿ ಪಕ್ಷದೊಳಗೆ ತಿಥಿಗಳ ಹೆಸರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೀಗೆ: ಪ್ರಥಮಾ, ದ್ವಿತೀಯಾ, ತೃತೀಯಾ, ಚತುರ್ಥಿ, ಪಂಚಮಿ, ಷಷ್ಠಿ, ಸಪ್ತಮಿ, ಅಷ್ಟಮಿ, ನವಮಿ, ದಶಮಿ, ಏಕಾದಶಿ, ದ್ವಾದಶಿ, ತ್ರಯೋದಶಿ, ಚತುರ್ದಶಿ, ಆಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣಿಮೆ ಅಥವಾ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ.
ಉದ್ದ ಏಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ
ಚಂದ್ರ ಒಂದೇ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ತಿಥಿಯ ಉದ್ದ ಸದಾ ಒಂದೇ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಚಂದ್ರನ ಕಕ್ಷೆ ದೀರ್ಘವೃತ್ತ, ಹಾಗಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಿದ್ದಾಗ ವೇಗವಾಗಿಯೂ ದೂರವಿದ್ದಾಗ ನಿಧಾನವಾಗಿಯೂ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿಯ ಕಕ್ಷೆಯೂ ದೀರ್ಘವೃತ್ತವೇ, ಹಾಗಾಗಿ ಸೂರ್ಯನ ಗೋಚರ ವೇಗವೂ ಏರಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ತಿಥಿ ಸುಮಾರು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಗಂಟೆಯಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿಯೂ ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ಗಂಟೆಯಷ್ಟು ಉದ್ದವಾಗಿಯೂ ಇರಬಹುದು. ತಿಂಗಳ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಇವು ಸರಾಸರಿ 23 ಗಂಟೆ 37 ನಿಮಿಷಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮೂವತ್ತು ತಿಥಿಗಳ ಚಾಂದ್ರಮಾಸ 30 ದಿನವಲ್ಲ, ಸುಮಾರು 29.5 ದಿನ.
ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ಮತ್ತು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದ ತಿಥಿ
ಸುಮಾರು ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಸಲ ತಿಥಿ ದಿನಕ್ಕಿಂತ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಎರಡು ಸಂಗತಿಗಳು ನಡೆಯಬಹುದು.
ತಿಥಿ ಕ್ಷಯ, ಅಂದರೆ ಕಳೆದುಹೋದ ತಿಥಿ, ಒಂದು ತಿಥಿ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ನಂತರ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಮುಗಿದಾಗ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ದಿನವೂ ಅದನ್ನು ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾಗಿ ಅದು ಪಂಚಾಂಗದಿಂದ ಮಾಯವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. 2026ರ ಯುಗಾದಿ ನಿಖರವಾಗಿ ಇದೇ ಸಂದರ್ಭ: ಶುಕ್ಲ ಪ್ರಥಮಾ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 6:54ಕ್ಕೆ, ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಹದಿನೆಂಟು ನಿಮಿಷ ನಂತರ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಮರುದಿನ ಬೆಳಗಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಅಂಥ ತಿಥಿ ಆರಂಭವಾದ ದಿನವನ್ನೇ ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಒಪ್ಪಂದ.
ತಿಥಿ ವೃದ್ಧಿ, ಅಂದರೆ ಎಳೆದ ತಿಥಿ, ಇದರ ವಿರುದ್ಧ: ಉದ್ದವಾದ ತಿಥಿ ಸತತ ಎರಡು ಸೂರ್ಯೋದಯಗಳಲ್ಲೂ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಹಾಗಾಗಿ ಒಂದೇ ತಿಥಿ ಎರಡು ದಿನಾಂಕಗಳ ಎದುರು ಮುದ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವ ದಿನ ಉಪವಾಸ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಮನೆಮನೆಗಳ ನಡುವೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಬರುವುದುಂಟು.
ತಿಥಿ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ
ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲ ವ್ರತ ಮತ್ತು ಹಬ್ಬಗಳು ದಿನಾಂಕಕ್ಕಲ್ಲ, ತಿಥಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದ್ದು. ಏಕಾದಶಿ ಎಂದರೆ ಪ್ರತಿ ಪಕ್ಷದ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ತಿಥಿ. ಸಂಕಷ್ಟಹರ ಚತುರ್ಥಿ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದ ನಾಲ್ಕನೆಯದು. ಮಹಾ ಶಿವರಾತ್ರಿ ಮಾಘ ಬಹುಳ ಚತುರ್ದಶಿ. ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಮರಣದ ದಿನಾಂಕದ ವಾರ್ಷಿಕಕ್ಕಲ್ಲ, ಮರಣದ ತಿಥಿಗೆ.
ಮುಹೂರ್ತ ಆರಿಸುವಾಗ ತಿಥಿಗಳನ್ನು ಗುಂಪುಗಳಾಗಿಯೂ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ನಂದಾ (1, 6, 11), ಭದ್ರಾ (2, 7, 12), ಜಯಾ (3, 8, 13), ರಿಕ್ತಾ (4, 9, 14) ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣಾ (5, 10, 15) ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ತನ್ನದೇ ಸ್ವಭಾವವಿದೆ, ಮತ್ತು ರಿಕ್ತಾ ಗುಂಪನ್ನು ಹೊಸ ಕೆಲಸಗಳ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾರೆ.
A tithi is the time the moon takes to gain twelve degrees on the sun. Thirty tithis make one lunar month, from new moon to new moon.
The count restarts at each new moon. The first fifteen, while the moon is waxing, make the shukla paksha and end at the full moon, purnima. The next fifteen, while it wanes, make the krishna or bahula paksha and end at the new moon, amavasya. Within each fortnight the tithis are named in order: Prathama, Dwitiya, Tritiya, Chaturthi, Panchami, Shashthi, Saptami, Ashtami, Navami, Dashami, Ekadashi, Dwadashi, Trayodashi, Chaturdashi, and then Purnima or Amavasya.
Why the lengths vary
If the moon moved at a constant speed a tithi would always last the same time. It does not. The moon’s orbit is an ellipse, so it runs faster when it is near the earth and slower when it is far. The earth’s orbit is also an ellipse, so the sun’s apparent speed varies too.
The result is that a tithi can be as short as about nineteen hours or as long as about twenty-six. Over a month these average out to roughly 23 hours 37 minutes, which is why a lunar month of thirty tithis comes to about 29.5 days rather than 30.
Skipped and repeated tithis
Because a tithi is shorter than a day about half the time, two things can happen.
A tithi kshaya, a lost tithi, occurs when a tithi begins after sunrise and ends before the next sunrise. No day carries it at sunrise, so it seems to vanish from the calendar. Ugadi in 2026 is exactly this case: Shukla Prathama begins at 6:54 in the morning, eighteen minutes after sunrise, and ends before dawn the next day. The convention is that such a tithi takes the day it begins on.
A tithi vriddhi, a stretched tithi, is the opposite: a long tithi is current at two consecutive sunrises, so the same tithi is printed against two dates. Families sometimes differ over which of the two to keep the fast on.
What a tithi is used for
Almost every vrata and festival is fixed to a tithi rather than a date. Ekadashi is the eleventh tithi of each fortnight. Sankashti Chaturthi is the fourth of the waning fortnight. Maha Shivaratri is the fourteenth of the waning fortnight of Magha. Shraddha for the departed is performed on the tithi of death, not its anniversary by date.
Tithis are also grouped for choosing an auspicious time. Nanda (1, 6, 11), Bhadra (2, 7, 12), Jaya (3, 8, 13), Rikta (4, 9, 14) and Purna (5, 10, 15) each carry their own character, and the Rikta group is generally avoided for beginnings.