ತುಳಸಿ ವಿವಾಹ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಮದುವೆ. ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಗಿಡವೇ ವಧು, ಸಾಲಿಗ್ರಾಮದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕೃಷ್ಣನ ಸಣ್ಣ ಮೂರ್ತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿಷ್ಣುವೇ ವರ. ಆಚರಣೆ ಪೂರ್ಣ ಮದುವೆಯದೇ. ಗಿಡಕ್ಕೆ ಸ್ನಾನ, ಸೀರೆ ಉಡಿಸುವುದು, ದಾರ ಕಟ್ಟುವುದು, ಮಂತ್ರ, ಮತ್ತು ಮನೆಯವರು ಮಗಳನ್ನು ಧಾರೆ ಎರೆದು ಕೊಡುವಂತೆ ಕನ್ಯಾದಾನ.
ಯಾವ ದಿನ, ಮತ್ತು ಏಕೆ
ಇದು ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ದ್ವಾದಶಿ ತಿಥಿ. ಪ್ರದೋಷ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ನಂತರದ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಗಂಟೆಯಲ್ಲಿ, ಯಾವ ದಿನ ದ್ವಾದಶಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆಯೋ ಆ ದಿನ ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ದಿನದ ಯಾವ ಹೊತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮುಖ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಆಚರಣೆಯೇ ಸಂಜೆಯದು. ಮದುವೆ ನಡೆಯುವುದು ಸಂಜೆ, ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆಯ ದೀಪ ಹಚ್ಚುವುದು ಸಂಜೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆರಿಸುವ ದಿನ ಆ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಿಥಿ ಇರುವ ದಿನ, ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ದಿನ ಅಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನೂ ಉದಯದ ತಿಥಿಯಿಂದ ಜೋಡಿಸುವ ಪಂಚಾಂಗ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತುಳಸಿ ವಿವಾಹವನ್ನು ಒಂದು ದಿನ ಮೊದಲು ತೋರಿಸುವುದು ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ.
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ತುಳಸಿ ಹಬ್ಬ ಅಥವಾ ಉತ್ಥಾನ ದ್ವಾದಶಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಾದಶಿಯ ಸಂಜೆ ಆರಂಭಿಸಿ ದ್ವಾದಶಿಯವರೆಗೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದ್ವಾದಶಿಯಿಂದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯವರೆಗೆ ಯಾವ ಸಂಜೆಯಾದರೂ ನಡೆಸಬಹುದು ಎಂಬ ಪದ್ಧತಿ ಇದೆ.
ಮದುವೆಯ ಕಾಲ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಏಕೆ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ
ಹಿಂದಿನ ದಿನ ಪ್ರಬೋಧಿನೀ ಏಕಾದಶಿ, ಉತ್ಥಾನ ಏಕಾದಶಿ ಎಂದೂ ಹೆಸರು. ಆಷಾಢ ಶುಕ್ಲ ಏಕಾದಶಿಯಿಂದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಮಲಗಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ವೈಷ್ಣವ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಲೆಕ್ಕ. ಅವನು ಏಳುವುದು ಕಾರ್ತಿಕದ ಈ ಏಕಾದಶಿಯಂದು. ಅವನು ಮಲಗಿರುವಷ್ಟು ಕಾಲ ಮದುವೆ, ಉಪನಯನ, ಗೃಹಪ್ರವೇಶ ಮೊದಲಾದ ಶುಭಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.
ಆದ್ದರಿಂದ ತುಳಸಿ ವಿವಾಹ ಅಕ್ಷರಶಃ ವರ್ಷದ ಮೊದಲ ಮದುವೆ. ದೇವರು ಈಗಷ್ಟೇ ಎದ್ದಿದ್ದಾನೆ, ಮೊದಲು ನಡೆಯುವ ಮದುವೆ ಅವನದೇ. ಮರುದಿನದಿಂದ ಮುಹೂರ್ತಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತೆ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ, ಮನುಷ್ಯರ ಮದುವೆಗಳು ಶುರುವಾಗುತ್ತವೆ. ಮನೆಯ ಆಚರಣೆಯನ್ನೂ ಮದುವೆಯ ಕಾಲವನ್ನೂ ಒಂದೇ ಉಸಿರಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟೇ ಕಾರಣ.
ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ
ಹಿಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ತೊಳೆದು ಸುಣ್ಣ ಬಳಿದು ರಂಗೋಲಿ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸಂಜೆ ತುಳಸಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿ ಕೊಂಬೆ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬು ನೆಟ್ಟು ಎರಡನ್ನೂ ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಕಟ್ಟೆಯ ಸುತ್ತ ದೀಪಗಳು, ಬಹುಪಾಲು ಕಾರ್ತಿಕಕ್ಕೆಂದೇ ಇಟ್ಟ ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಗಳು. ನೈವೇದ್ಯ ಸರಳವಾದದ್ದು: ಅವಲಕ್ಕಿ, ಬೆಲ್ಲದ ಕಡುಬು, ಕಬ್ಬಿನ ತುಂಡು, ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿ, ಋತುವಿನ ಹಣ್ಣು.
ಹಿಂದಿನ ಕಥೆ ವೃಂದೆಯದು. ಜಾಲಂಧರನೆಂಬ ಅಸುರನ ಹೆಂಡತಿಯಾದ ಆಕೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಗಂಡನಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿತ್ತು. ವಿಷ್ಣು ಮೋಸದಿಂದ ಆ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮುರಿದ ಮೇಲೆ ಆಕೆ ತುಳಸಿ ಗಿಡವಾದಳು. ವಿಷ್ಣು ಆ ಆರೋಪವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಗಿಡದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆಕೆಯನ್ನು ತನ್ನವಳಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆಚರಣೆ ಆ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸುವುದು. ಕಥೆಯನ್ನು ಜಂಬದಿಂದಲ್ಲ, ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳುವ ರೂಢಿ.
Tulasi Vivaha is a wedding performed in the courtyard. The tulasi plant growing in its brick stand is the bride, and the groom is Vishnu, present as a saligrama stone or as a small image of Krishna. The rite is a wedding in full: the plant is bathed and dressed, a thread is tied, mantras are said over the pair, and the household gives away the bride as it would give away a daughter.
When it falls and why
It is the twelfth tithi, Dwadashi, of the bright fortnight of Kartika. The day that carries it is the day on which Dwadashi is running at pradosha, the hour or so after sunset.
The reference moment matters here more than usual, because the rite itself belongs to dusk. A wedding is performed in the evening, the lamps are lit at the tulasi stand at dusk, and so the day chosen is the day on which the tithi is present at that hour, not at sunrise. This is why an almanac that files every festival by the sunrise tithi will sometimes put Tulasi Vivaha a day earlier than the household actually keeps it.
In Karnataka the observance is commonly called Tulasi Habba or Utthana Dwadashi. Some families begin on the eleventh in the evening and continue to the twelfth; others hold that the rite may be performed on any evening from Dwadashi to the full moon, which is the usual practice in the north.
Why the wedding season opens here
The day before is Prabodhini Ekadashi, also called Utthana Ekadashi, the awakening. Vaishnava reckoning holds that Vishnu sleeps through the four months from Ashadha shukla Ekadashi, the chaturmasya, and rises on this eleventh of Kartika. While he sleeps, weddings, upanayana, house entry and other auspicious beginnings are set aside.
Tulasi Vivaha is therefore the first wedding of the year in the literal sense: the god has just woken, and the first marriage conducted is his own. From the day after, the muhurta lists open again and human weddings resume. That is the whole of the connection, and it is why the household rite and the wedding season are described in the same breath.
What is done
The tulasi katte is washed and whitewashed in the days before, and decorated with rangoli. On the evening itself a branch of nellikai, the amla tree, is planted beside the tulasi, along with sugarcane, and the two are tied together. Lamps are set all round the stand, often in the small earthen cups kept for Kartika. The offerings are the plain ones: avalakki, bellada kadubu, sugarcane pieces, amla and whatever fruit is in season.
The story behind it is the account of Vrinda, the wife of the asura Jalandhara, whose fidelity made her husband unkillable, and who became the tulasi plant after Vishnu broke that protection by deceit. Vishnu accepts the reproach and takes her as his own in the form of the plant. The rite is a settling of that debt, and it is told in a plain way rather than a triumphal one.