ವರಾಹ ಜಯಂತಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮೂರನೆಯ ಅವತಾರವಾದ ವರಾಹನ ಆವಿರ್ಭಾವದ ದಿನ. ಇದು ಭಾದ್ರಪದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಹೊತ್ತಿನ ತಿಥಿಯಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ.
ಕಥೆ
ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ ಎಂಬ ಅಸುರ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರಳಯ ಜಲದೊಳಗೆ ಒಯ್ದು ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟ. ವಿಷ್ಣು ವರಾಹ ರೂಪ ತಾಳಿದ. ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅಗೆದು ಬದುಕುವ ಪ್ರಾಣಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀರೊಳಗೆ ಇಳಿದು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿ, ಕೋರೆದಾಡೆಯ ಮೇಲೆ ಎತ್ತಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟ, ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಎದುರಾದ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷನನ್ನು ಕೊಂದ. ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಭೂದೇವಿ ಕೋರೆದಾಡೆಯ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ವರಾಹನ ತೋಳಿನ ಬಳಿ ಸಣ್ಣಗೆ, ಶಾಂತವಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಜೋಡಿಯೇ ವರಾಹನ ಅತಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪೂಜಾ ರೂಪ.
ಕಥೆಯ ತಿರುಳು ಕೇವಲ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲ. ವರಾಹ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ಅವತಾರ, ಸ್ಥಾನ ತಪ್ಪಿದ್ದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಡುವವನು. ಭೂಮಿ, ಆಸ್ತಿ, ಸ್ಥಿರತೆ, ಕಳೆದುಹೋದದ್ದನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುವುದು, ಇವಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ
ಬಹುಪಾಲು ಕನ್ನಡ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ವರಾಹ ಮನೆದೇವರಲ್ಲ. ಈ ದಿನ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವೈಷ್ಣವ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ವ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ, ವರಾಹ ಸ್ತೋತ್ರ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಆಚರಿಸುವವರಿಗೆ ಉಪವಾಸದೊಂದಿಗೆ ಕಳೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ರೂಪ ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಚಿರಪರಿಚಿತ: ವರಾಹ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಕಠಾರಿ ಇದ್ದ ಲಾಂಛನ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಲಾಂಛನವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅದು ವಿಜಯನಗರದ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹಳೆಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ದೇವಾಲಯಗಳ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ತಿರುಮಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಳದ ದಡದ ವರಾಹಸ್ವಾಮಿ ಗುಡಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯಕ್ಕಿಂತ ಹಳೆಯದು, ಮತ್ತು ಯಾತ್ರಿಕರು ಮೊದಲು ಅವನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದು ನಿಯಮ.
ಯಾವ ತಿಥಿ
ಈ ದಿನದ ಬಗ್ಗೆ ಪಂಚಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮತವಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಡುವುದೇ ಸರಿ. ಕೆಲವು ಪಂಚಾಂಗಗಳು ವರಾಹ ಜಯಂತಿಯನ್ನು ಭಾದ್ರಪದ ಶುಕ್ಲ ತದಿಗೆಯಂದು, ಕೆಲವು ಚೌತಿಯಂದು ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಅನುದಿನ ಚೌತಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಕೆಲವು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಘ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವರಾಹ ದ್ವಾದಶಿ ಇದೆ. ಅದು ಬೇರೆಯದೇ ದಿನ, ಇದರ ರೂಪಾಂತರವಲ್ಲ.
ಇಲ್ಲಿ ಚೌತಿಯನ್ನು ಸೂರ್ಯೋದಯದಿಂದ, ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯನ್ನು ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸುವುದರಿಂದ ಈ ಎರಡು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದೇ ದಿನಾಂಕದಲ್ಲಿ ಬಂದರೂ ಹಾಗೆ ಬರಲೇಬೇಕೆಂದಿಲ್ಲ. ಚೌತಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ತಡವಾಗಿ ಆರಂಭವಾದರೆ, ಅದು ಆರಂಭವಾದ ದಿನದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಇರುವುದು ಮರುದಿನ ಮಾತ್ರ. ಆಗ ಒಂದೇ ತಿಥಿಯ ಹೆಸರಿನ ಎರಡು ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ ಒಂದು ದಿನ ಮೊದಲು ಬರಬಹುದು. ಇದು ಪಂಚಾಂಗದ ತಪ್ಪಲ್ಲ. ಎರಡು ಆಚರಣೆಗಳು ಎರಡು ಬೇರೆ ಹೊತ್ತುಗಳನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿವೆ, ಅಷ್ಟೇ, ಮತ್ತು ಚಾಂದ್ರಮಾನ ಪಂಚಾಂಗದಲ್ಲಿ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ.
Varaha Jayanti marks the appearance of Vishnu as Varaha, the boar, the third of the ten avataras. It falls in the bright fortnight of Bhadrapada and is decided by the tithi running at sunrise.
The story
The asura Hiranyaksha carried the earth down into the cosmic waters and hid her there. Vishnu took the form of a boar, an animal that digs and roots and is at home in mud, entered the water, found the earth, lifted her on his tusks and set her back in her place, killing Hiranyaksha in the fight that followed. The earth, Bhudevi, is shown in the sculpture seated on the tusk or in the crook of the boar’s arm, small and composed, and the pairing of the two is the commonest form in which Varaha is worshipped.
The point of the story is not rescue alone. Varaha is the avatara of restoration, the one who puts back what has been displaced, and that is what he is invoked for: land, property, stability, the recovery of something lost.
In Karnataka
Varaha is not a household deity in most Kannada homes, and the day passes chiefly in Vaishnava temples and in Madhva households, with abhisheka, the Varaha stotras, and a fast for those who keep it strictly. The image is well known here for another reason: the boar, with the sun, the moon and a dagger, was the state emblem of the Vijayanagara empire, and it appears on Vijayanagara coins and on temple walls all over the old territory. At Tirumala the shrine of Varahaswami on the tank is older than the main temple by tradition, and pilgrims are expected to take his darshana first.
Which tithi
Almanacs do not agree on where to put this day, and it is honest to say so. Some place Varaha Jayanti on the tritiya of Bhadrapada shukla paksha, some on the chaturthi. Anudina takes the chaturthi. There is also a separate Varaha Dwadashi observed in some traditions in Magha, which is a different day altogether and not a variant of this one.
Because the chaturthi here is reckoned at sunrise while Ganesha Chaturthi is reckoned at midday, the two usually share a date but need not. When a chaturthi begins late in the morning, it is current at midday on the day it begins but at sunrise only on the following day, so Ganesha Chaturthi can fall a day before Varaha Jayanti even though both are named for the same tithi. This is not an error in the calendar. It is two observances using two different reference moments, which is the ordinary state of affairs in a lunar calendar.