ಶ್ಲೋಕ (ಕನ್ನಡ)
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ
ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ ಸಮವೇತಾ ಯುಯುತ್ಸವಃ ।
ಮಾಮಕಾಃ ಪಾಂಡವಾಶ್ಚೈವ ಕಿಮಕುರ್ವತ ಸಂಜಯ ॥ 1 ॥
ಶ್ಲೋಕ (ದೇವನಾಗರಿ)
धृतराष्ट्र उवाच
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ 1 ॥
ಶ್ಲೋಕ (English IAST)
dhṛtarāṣṭra uvāca
dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ |
māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya || 1 ||
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಃ ಉವಾಚ (धृतराष्ट्रः उवाच, dhṛtarāṣṭraḥ uvāca) = ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು (Dhritarashtra said)
- ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ (धर्मक्षेत्रे, dharmakṣetre) = ಧರ್ಮದ ನೆಲವಾದ (on the field of dharma)
- ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ (कुरुक्षेत्रे, kurukṣetre) = ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ (at Kurukshetra)
- ಸಮವೇತಾಃ (समवेताः, samavetāḥ) = ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ (gathered together)
- ಯುಯುತ್ಸವಃ (युयुत्सवः, yuyutsavaḥ) = ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವ (eager to fight)
- ಮಾಮಕಾಃ (मामकाः, māmakāḥ) = ನನ್ನವರು, ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳು (my own people, my sons)
- ಪಾಂಡವಾಃ (पाण्डवाः, pāṇḍavāḥ) = ಪಾಂಡುವಿನ ಮಕ್ಕಳು (the sons of Pandu)
- ಚ ಏವ (च एव, ca eva) = ಮತ್ತು ಕೂಡ (and also)
- ಕಿಮ್ (किम्, kim) = ಏನನ್ನು (what)
- ಅಕುರ್ವತ (अकुर्वत, akurvata) = ಮಾಡಿದರು (did they do)
- ಸಂಜಯ (सञ्जय, sañjaya) = ಓ ಸಂಜಯ (O Sanjaya)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಕೇಳಿದನು: ಓ ಸಂಜಯ, ಧರ್ಮಭೂಮಿಯಾದ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಮಕ್ಕಳು ಏನು ಮಾಡಿದರು?
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
Dhritarashtra said: O Sanjaya, my sons and the sons of Pandu gathered on the field of dharma, at Kurukshetra, eager for battle. What did they do?
ಚಿಂತನ (Reflection)
ಇಡೀ ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಶುರುವಾಗುವುದು ಕಣ್ಣಿಲ್ಲದ ರಾಜನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ. ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಮಧುಸೂದನ ಸರಸ್ವತಿಗಳಿಗೆ ಕೇಳಿಸುವುದು ತಳಮಳ. ಇದು ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರ: ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಪೈರು ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಯುವಂತೆ, ಇಲ್ಲದ ಧರ್ಮ ಹುಟ್ಟುವ, ಇರುವ ಧರ್ಮ ಬೆಳೆಯುವ ನೆಲ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಅವರು. ಆ ನೆಲದ ಪ್ರಭಾವ ಇವರ ಮೇಲಾದರೆ? ಪಾಂಡವರು ಹಿಂಸೆಗೆ ಅಂಜಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಬಹುದು. ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳೇ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡಬಹುದು. ಯಾವುದು ಆಗುತ್ತದೋ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಆ ಉದ್ವೇಗವೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಬೀಜ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಮಧುಸೂದನರು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನವರು’ ಮತ್ತು ‘ಪಾಂಡುವಿನ ಮಕ್ಕಳು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಅವರು ತನ್ನವರಲ್ಲ ಎಂಬಂತೆ.
The whole Bhagavad Gita begins with a blind king’s question, and Madhusudana Saraswati hears worry in it. This is dharmakshetra, he says, a field where dharma that is absent can sprout and dharma that is present can grow, as grain does. What if the ground works on these men? The Pandavas might shrink from the killing, or his own sons might repent and hand the kingdom back, and he cannot tell which way it will go. That unrest, Madhusudana says, is the seed of the question. One more thing gives the king away: he says ‘mine’ and ‘Pandu’s sons’, as if the second were not also his.
ಶ್ರೀ ಮಧುಸೂದನ ಸರಸ್ವತಿಗಳ ಗೂಢಾರ್ಥದೀಪಿಕಾ
Sri Madhusudana Saraswati, Gudhartha Dipika
ಶ್ಲೋಕ 1.1ರ ವಿವರಣೆContext and commentary on verse 1.1
ಇಡೀ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಬಾಯಿಂದ ಬರುವ ಶ್ಲೋಕ ಇದೊಂದೇ. ಉಳಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವು ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಮಾತುಗಳು. ಕಥೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಸಾಲುಗಳು ಸಂಜಯನವು. ಮಹಾಭಾರತದ ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಈ ಸಂದರ್ಭ ಬರುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ಹತ್ತನೆಯ ದಿನ ಭೀಷ್ಮರು ಉರುಳಿದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಂಜಯ ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ವ್ಯಾಸರು ಕೊಟ್ಟ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಂಜಯ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಕೇಳಿ ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆಯ ಕಥನ.
This is the only verse in the whole Bhagavad Gita spoken by Dhritarashtra. Most of the others are the words of Krishna and Arjuna, and the lines that hold the story together belong to Sanjaya. The scene sits in the Bhishma Parva of the Mahabharata. On the tenth day of the war Sanjaya comes to Hastinapura with the news that Bhishma has fallen, and Dhritarashtra asks him to tell everything from the beginning. Tradition holds that Sanjaya saw and heard the battlefield through the divine sight Vyasa had given him.
ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ‘ಮಾಮಕಾಃ’, ಅಂದರೆ ನನ್ನವರು. ಪಾಂಡವರೂ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ತಮ್ಮನ ಮಕ್ಕಳೇ. ಆದರೂ ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಬೇರೆಯವರು. ಯುದ್ಧದ ಬೇರು ಈ ‘ನನ್ನವರು’ ಮತ್ತು ‘ಅವರು’ ಎಂಬ ವಿಭಜನೆಯಲ್ಲೇ ಇದೆ ಎಂದು ಹಲವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಎರಡನೆಯದು ‘ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರ’, ಅಂದರೆ ಧರ್ಮದ ಕ್ಷೇತ್ರ. ಆ ಪುಣ್ಯಭೂಮಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸು ಬದಲಾಗಿ ಯುದ್ಧ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟಿತೇ ಎಂಬ ಒಳಗಿನ ಆತಂಕವೂ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಮಧುಸೂದನ ಸರಸ್ವತಿಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.
Commentators pay special attention to two words in the question. The first is mamakah, ‘my own’. The Pandavas are the sons of Dhritarashtra’s own brother, yet in his words they are the others, and many see the root of the war in this very split between mine and theirs. The second is dharmakshetra, ‘the field of dharma’. Madhusudana Saraswati explains that the question carries a hidden worry as well: had the holy ground changed his sons’ minds, and had the war been called off?
ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಮೊದಲ ಪದ ‘ಧರ್ಮ’. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯ ಪದ ‘ಮಮ’, ಅಂದರೆ ನನ್ನದು. ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ, ಇಡೀ ಭಗವದ್ಗೀತೆ ‘ಮಮ ಧರ್ಮ’, ಅಂದರೆ ನನ್ನ ಧರ್ಮ ಯಾವುದು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸೊಗಸಾದ ಅವಲೋಕನವೊಂದು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿದೆ.
The first word of the Bhagavad Gita is dharma. The last word of the last verse of the eighteenth chapter is mama, ‘mine’. The tradition has a lovely observation that joins the two: the whole Bhagavad Gita turns on the question mama dharma, ‘what is my dharma?’
ಹೆಸರನ್ನೇ ಒಂದು ಸೂಚನೆಯಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸುವವರಿದ್ದಾರೆ. ‘ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ’ ಎಂದರೆ ‘ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟವನು’. ಒಂದು ಅಕ್ಷರ ಬದಲಿಸಿದರೆ ಅದು ‘ಹೃತರಾಷ್ಟ್ರ’, ಅಂದರೆ ‘ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು’. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಿರುವವನು ತಾನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲಿರುವ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
The name itself has been read as a hint. Dhritarashtra is ‘one who holds the kingdom’. Change one sound and it becomes hritarashtra, ‘one whose kingdom has been taken away’. The man who asks this question is holding tight to a kingdom he is about to lose.
ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.
Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಕಣ್ಣಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಕುರುಡು ಬೇರೆಯದು. ರಣರಂಗದ ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಮುಖ್ಯ ಯೋಧರು ಅವನ ಮನೆಯವರೇ. ಆದರೂ ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಎರಡು ಗುಂಪುಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ.
Dhritarashtra has no sight, but the blindness in this question is of another kind. The chief warriors on both sides of that field belong to his own household. Still, in his words, they become two groups.
ಮನೆಯೊಳಗಿನ ಬಿರುಕುಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಜಗಳದಿಂದ ಶುರುವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂಥ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪದದಿಂದ ಶುರುವಾಗುತ್ತವೆ. ಆಸ್ತಿಯ ಹಂಚಿಕೆಯ ಮಾತಿರಲಿ, ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ನಿರ್ಧಾರವಿರಲಿ, ‘ನಮ್ಮವರು’ ಎಂಬ ಪರಿಧಿ ಚಿಕ್ಕದಾದಷ್ಟೂ ಮಾತು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋಚಿಸಿ ನೋಡಿ: ನಮ್ಮ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ?
Cracks in a family rarely begin with a big quarrel. They begin with a small word like this one. Whether it is the division of property or a decision to be taken beside a hospital bed, the smaller we draw the circle of our own people, the harder the conversation becomes. Think about it: how often does mamakah come into our own speech?