ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 23 ಅರ್ಥ: ಕರೋಮಿ ತ್ವತ್ಪೂಜಾಂ ಸಪದಿ

ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂಬುದು ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ. ಕೂಡಲೇ ಸುಖ ಕೊಡುವವನಾಗು ಎಂಬುದು ಎರಡನೆಯದು. ಪೂಜೆಯ ಫಲವಾಗಿ ನೀನು ಕೊಡುವುದು ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪದವಿ, ಅದು ನನಗೆ ಬೇಡ ಎಂಬುದು ಮೂರನೆಯದು. ಸಪದಿ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಭಾರ ಹೊರುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಕೇಳುವುದು ಈಗಲೇ ಸಿಗುವ ನೆಮ್ಮದಿ. ಕಲ್ಪಗಳ ನಂತರ ಸಿಗುವ ಸ್ಥಾನ ಅವರ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲ.

The verse moves in three steps. I perform your worship is the first. Be at once the giver of happiness is the second. What you give as the fruit of worship is the office of Brahma or of Vishnu, and I do not want it, is the third. The word sapadi, at once, carries the weight here. What the poet asks for is an ease available now. A station reached after ages is not his request.

ಹಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಮೃಗ ಎಂಬ ಮಾತುಗಳ ಹಿಂದೆ ಲಿಂಗೋದ್ಭವದ ಕಥೆ ಇದೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರು ದೊಡ್ಡವರು ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವರ ನಡುವೆ ಕೊನೆಯಿಲ್ಲದ ಬೆಳಕಿನ ಕಂಬ ನಿಂತಿತು. ಅದರ ತುದಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಕ್ಕೆ ಬ್ರಹ್ಮ ಹಂಸವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು, ಬುಡವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಕ್ಕೆ ವಿಷ್ಣು ವರಾಹವಾಗಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಅಗೆದರು. ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಕೊನೆ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದ ಹಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಮೃಗ ಎಂಬ ಜೋಡಿ ಬಂದಿದೆ. ವರಾಹವೂ ಕಾಡಿನ ಮೃಗವೇ. ಕಥೆಯ ವಿವರಗಳು ಪುರಾಣದಿಂದ ಪುರಾಣಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಹೇಳಬೇಕು.

Behind the words bird and beast lies the story of the lingodbhava. While Brahma and Vishnu were disputing which of them was the greater, a pillar of light without end stood up between them. To find its top Brahma flew upward as a swan, and to find its base Vishnu dug downward as a boar. Neither found the end. That is why the verse pairs a bird of the sky with a beast of the earth, the boar being a creature of the forest. It should also be said that the details of the story vary from one Purana to another.

ಇಲ್ಲಿನ ವಾದ ಚತುರವಾದದ್ದು. ಪೂಜೆಯ ಫಲವೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥಾನವಾದರೆ, ಆ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದವರು ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸ ಹುಡುಕಾಟ ಮತ್ತು ಸೋಲು. ದೊಡ್ಡ ಪದವಿ ಬಂದ ಮೇಲೆ ದೇವರನ್ನು ಕಾಣುವುದು ಸುಲಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹುಡುಕಾಟವೇ ಉದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಆ ವರವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರು ಬೇಡುವುದು ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ಶಂಭುವಿನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲುವ ಜಾಗವನ್ನು. ಪದವಿಗಿಂತ ಸಾಮೀಪ್ಯ ಹೆಚ್ಚು ಎಂಬುದು ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ನಡುವಿನ ಕೊಂಡಿ.

The argument is a clever one. If the fruit of worship is the office of Brahma or of Vishnu, then what those who held that office did was to search and to fail. A great position does not make the seeing of God easier. It only makes the search longer. So the poet politely declines the boon. In the next verse what he asks for is a place standing before Shambhu on Kailasa. Nearness counts for more than office, and that is the link between the two verses.

ಪದಗಳ ಬಗೆಗೆ ಮೂರು ಸಣ್ಣ ಸೂಚನೆಗಳು. ವಿಧಿ ಎಂದರೆ ವಿಧಿಸುವವನು, ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಿಯಮ ಮಾಡುವ ಬ್ರಹ್ಮ. ತ್ವ ಎಂಬ ಪ್ರತ್ಯಯ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಧಿತ್ವ ಎಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿರುವ ಸ್ಥಿತಿ. ತಸ್ಯಾಃ ಎಂಬ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ರೂಪ ಹಿಂದಿನ ಪೂಜಾ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಡಿದಿದೆ. ಮೂರನೆಯ ಸಾಲಿನ ಕೊನೆ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸಾಲಿನ ಆರಂಭ ಸಂಧಿಯಿಂದ ಜೋಡಿಯಾಗಿವೆ, ಪಕ್ಷಿಮೃಗತಾಂ ಮತ್ತು ಅದೃಷ್ಟ್ವಾ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಸೇರಿ ಪಕ್ಷಿಮೃಗತಾಮದೃಷ್ಟ್ವಾ ಆಗಿವೆ. ಕೊನೆಯ ಸಾಲು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂರನೆಯ ಸಾಲಿನ ಮರುನುಡಿ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಿಖರಿಣೀ.

Three small notes on the words. Vidhi means the ordainer, Brahma who lays down the rules of creation, and the suffix tva marks a state, so vidhitva is the state of being Brahma. The feminine tasyah reaches back to the earlier word puja. The end of the third line and the start of the fourth are joined by sandhi: pakshimrigatam and adrishtva combine into pakshimrigatamadrishtva. The last line repeats the third line of the previous verse. The metre is shikharini.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಬಡ್ತಿ ಸಿಕ್ಕ ಮರುದಿನ ಮೇಜಿನ ಮೇಲೆ ಕಡತಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ, ಹೆಸರಿನ ಹಿಂದೆ ಹೊಸ ಪದವಿ ಸೇರಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದಿನದ ಕೊನೆಗೆ ಮನೆಗೆ ಹೊರಡುವ ಹೊತ್ತು ಮೊದಲಿಗಿಂತ ತಡವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

The day after a promotion at the office there are more files on the desk and a new designation after one’s name. But at the end of the day the hour of setting off for home is later than it used to be.

ದೊಡ್ಡ ಸ್ಥಾನ ಬೇಡವೆಂದು ಈ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಸ್ಥಾನವೂ ತಾನಾಗಿ ಹತ್ತಿರವಿರುವುದನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಅದು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಮಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ಬೇಕಾದದ್ದು ಏನು ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅರ್ಜಿ ಹಾಕುವ ಮೊದಲೇ ಒಳ್ಳೆಯದು.

The verse is not saying that high position should be refused. It reminds us that no position by itself gives nearness. Asking ourselves what we actually want is best done before the application goes in.