ಶ್ಲೋಕ (ಕನ್ನಡ)
ಛಂದಃಶಾಖಿಶಿಖಾನ್ವಿತೈರ್ದ್ವಿಜವರೈಃ ಸಂಸೇವಿತೇ ಶಾಶ್ವತೇ
ಸೌಖ್ಯಾಪಾದಿನಿ ಖೇದಭೇದಿನಿ ಸುಧಾಸಾರೈಃ ಫಲೈರ್ದೀಪಿತೇ ।
ಚೇತಃಪಕ್ಷಿಶಿಖಾಮಣೇ ತ್ಯಜ ವೃಥಾಸಂಚಾರಮನ್ಯೈರಲಂ
ನಿತ್ಯಂ ಶಂಕರಪಾದಪದ್ಮಯುಗಲೀನೀಡೇ ವಿಹಾರಂ ಕುರು ॥ 45 ॥
ಶ್ಲೋಕ (ದೇವನಾಗರಿ)
छन्दःशाखिशिखान्वितैर्द्विजवरैः संसेविते शाश्वते
सौख्यापादिनि खेदभेदिनि सुधासारैः फलैर्दीपिते ।
चेतःपक्षिशिखामणे त्यज वृथासञ्चारमन्यैरलं
नित्यं शङ्करपादपद्मयुगलीनीडे विहारं कुरु ॥ 45 ॥
ಶ್ಲೋಕ (English IAST)
chandaḥśākhiśikhānvitairdvijavaraiḥ saṃsevite śāśvate
saukhyāpādini khedabhedini sudhāsāraiḥ phalairdīpite |
cetaḥpakṣiśikhāmaṇe tyaja vṛthāsañcāramanyairalaṃ
nityaṃ śaṅkarapādapadmayugalīnīḍe vihāraṃ kuru || 45 ||
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಛಂದಃಶಾಖಿ (छन्दःशाखि, chandaḥśākhi) = ವೇದವೆಂಬ ಮರದ (ಛಂದಸ್: ವೇದ, ಶಾಖೀ: ಕೊಂಬೆಯುಳ್ಳದ್ದು, ಮರ) (of the tree that is the Veda (chhandas: Veda, shakhi: the branching one, a tree))
- ಶಿಖಾನ್ವಿತೈಃ (शिखान्वितैः, śikhānvitaiḥ) = ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವರಿಂದ (ಶಿಖಾ: ಕೊಂಬೆಯ ತುದಿ, ಮತ್ತು ವೇದದ ತುದಿಯಾದ ಉಪನಿಷತ್ತು) (by those who keep to the crests (shikha: the tip of a branch, and also the crown of the Veda, the Upanishad))
- ದ್ವಿಜವರೈಃ (द्विजवरैः, dvijavaraiḥ) = ಶ್ರೇಷ್ಠ ದ್ವಿಜರಿಂದ (ದ್ವಿಜ: ಎರಡು ಸಲ ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಹಕ್ಕಿಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೂ ಸಲ್ಲುವ ಪದ) (by the best of the twice born (dvija: twice born, a word used both of birds and of brahmins))
- ಸಂಸೇವಿತೇ (संसेविते, saṃsevite) = ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸೇವಿತವಾದ ಆ ಮರದಲ್ಲಿ (in that tree well attended)
- ಶಾಶ್ವತೇ (शाश्वते, śāśvate) = ಶಾಶ್ವತವಾದ (everlasting)
- ಸೌಖ್ಯಾಪಾದಿನಿ (सौख्यापादिनि, saukhyāpādini) = ಸುಖವನ್ನು ತಂದುಕೊಡುವ (bringing ease)
- ಖೇದಭೇದಿನಿ (खेदभेदिनि, khedabhedini) = ದುಃಖವನ್ನು ಕಡಿಯುವ (ಖೇದ: ಬಳಲಿಕೆ, ದುಃಖ) (cutting sorrow (kheda: weariness, grief))
- ಸುಧಾಸಾರೈಃ (सुधासारैः, sudhāsāraiḥ) = ಅಮೃತದ ಸಾರವೇ ಆದ (that are the essence of nectar)
- ಫಲೈರ್ದೀಪಿತೇ (फलैर्दीपिते, phalairdīpite) = ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವ (ಫಲೈಃ ದೀಪಿತೇ) (lit up with fruits (phalaih dipite))
- ಚೇತಃಪಕ್ಷಿಶಿಖಾಮಣೇ (चेतःपक्षिशिखामणे, cetaḥpakṣiśikhāmaṇe) = ಮನಸ್ಸೆಂಬ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಶಿಖಾಮಣಿಯೇ (O crest jewel among the birds that is my mind)
- ತ್ಯಜ (त्यज, tyaja) = ಬಿಡು (give up)
- ವೃಥಾಸಂಚಾರಮನ್ಯೈರಲಂ (वृथासञ्चारमन्यैरलं, vṛthāsañcāramanyairalaṃ) = ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಅಲೆದಾಟವನ್ನು, ಬೇರೆಯವುಗಳ ಸಾಕು (ವೃಥಾಸಂಚಾರಂ, ಅನ್ಯೈಃ ಅಲಂ) (the useless roaming, and enough of others (vritha sanchara, anyaih alam))
- ನಿತ್ಯಂ (नित्यं, nityaṃ) = ಸದಾಕಾಲ (for ever)
- ಶಂಕರಪಾದಪದ್ಮಯುಗಲೀ (शङ्करपादपद्मयुगली, śaṅkarapādapadmayugalī) = ಶಂಕರನ ಎರಡು ಪಾದಕಮಲಗಳೆಂಬ (that is the pair of Shankara’s lotus feet)
- ನೀಡೇ (नीडे, nīḍe) = ಗೂಡಿನಲ್ಲಿ (in the nest)
- ವಿಹಾರಂ ಕುರು (विहारं कुरु, vihāraṃ kuru) = ವಿಹಾರ ಮಾಡು, ಸೊಗಸಾಗಿ ಇರು (make your dwelling and sport)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಮನಸ್ಸೆಂಬ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಶಿಖಾಮಣಿಯೇ, ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಅಲೆದಾಟವನ್ನು ಬಿಡು, ಬೇರೆ ಮರಗಳ ಸಾಕು. ವೇದವೆಂಬ ಮರದ ಕೊಂಬೆಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದ್ವಿಜರಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ, ಶಾಶ್ವತವಾದ, ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವ, ದುಃಖವನ್ನು ಕಡಿಯುವ, ಅಮೃತದ ಸಾರವೇ ಆದ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವ ಆ ಮರದಲ್ಲಿ ಶಂಕರನ ಎರಡು ಪಾದಕಮಲಗಳೆಂಬ ಗೂಡಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಇದ್ದುಬಿಡು.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
O crest jewel among the birds that is my mind, give up your useless roaming, and enough of other trees. There is a tree attended by the best of the twice born, who keep to the crests of the branches of the Veda, everlasting, bringing ease, cutting sorrow, lit up with fruits that are the very essence of nectar. In that tree is a nest, the pair of Shankara’s lotus feet. Dwell there for ever.
ಶ್ಲೋಕ 45ರ ವಿವರಣೆContext and commentary on verse 45
ಇಡೀ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರ. ವೇದವೇ ಮರ, ಅದರ ಕೊಂಬೆಗಳ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜರು, ಮರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗೂಡು, ಗೂಡು ಎಂದರೆ ಶಂಕರನ ಎರಡು ಪಾದಕಮಲಗಳು, ಮತ್ತು ಹಕ್ಕಿ ಎಂದರೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು. ‘ಶಾಖೀ’ ಎಂದರೆ ಕೊಂಬೆಯುಳ್ಳದ್ದು, ಅಂದರೆ ಮರ. ವೇದದ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೂ ಶಾಖೆ ಎಂಬ ಹೆಸರೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಈ ಹೋಲಿಕೆ ತಾನಾಗಿ ಒದಗುತ್ತದೆ.
The whole verse is a single picture. The Veda is a tree, on the tips of its branches sit the twice born, in the tree there is a nest, the nest is the pair of Shankara’s lotus feet, and the bird is my mind. ‘Shakhi’ means the branching one, that is, a tree. Since the divisions of the Veda are themselves called shakhas, the comparison offers itself.
‘ದ್ವಿಜ’ ಎಂಬ ಪದವೇ ಶ್ಲೇಷದ ಕೀಲಿ. ಎರಡು ಸಲ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅದು ಹಕ್ಕಿಗೂ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಉಪನಯನ ಪಡೆದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೂ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ‘ಶಿಖಾ’ ಎಂದರೆ ಕೊಂಬೆಯ ತುದಿ, ಮತ್ತು ವೇದದ ತುದಿಯಾದ ಉಪನಿಷತ್ತು ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಅದಕ್ಕೆ ಇದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಒಂದೇ ಸಾಲು ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಮರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಮತ್ತು ವೇದದ ತುದಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ಹಿರಿಯ ವಿದ್ವಾಂಸರು.
The pun turns on the word ‘dvija’. In the sense of one born twice it belongs to a bird, and also to a brahmin after the sacred thread. ‘Shikha’ means the tip of a branch, and it also means the crown of the Veda, the Upanishad. So a single line gives two pictures at once: birds perched on the treetops, and learned men who have mastered the end of the Veda.
ಮರದ ಬಗೆಗೆ ಹೇಳಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾತೂ ಎರಡೂ ಕಡೆ ದುಡಿಯುತ್ತದೆ. ಶಾಶ್ವತ ಎಂದರೆ ಎಲೆ ಉದುರದ ಮರ, ಮತ್ತು ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲದ ವೇದ. ಸೌಖ್ಯಾಪಾದಿ ಎಂದರೆ ನೆರಳು ಕೊಡುವ ಮರ, ಮತ್ತು ನೆಮ್ಮದಿ ಕೊಡುವ ಶಾಸ್ತ್ರ. ಖೇದಭೇದಿ ಎಂದರೆ ಬಳಲಿಕೆಯನ್ನು ಕಳೆಯುವ ಮರ, ಮತ್ತು ದುಃಖವನ್ನು ಕಡಿಯುವ ವಿದ್ಯೆ. ಅಮೃತದ ಸಾರವೇ ಆದ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಮರ ಈ ಲೋಕದ ಮರವಲ್ಲ, ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದ ನೆನಪನ್ನು ಅದು ತರುತ್ತದೆ.
Everything said of the tree works on both sides. Everlasting means a tree that does not shed its leaves, and a Veda without beginning. Giving ease means a tree that gives shade, and a teaching that gives peace of mind. Cutting sorrow means a tree that takes away weariness, and learning that cuts grief. A tree lit with fruits that are the essence of nectar is no tree of this world, and it brings to mind the wish granting tree.
ಈ ಶ್ಲೋಕ ಶಿವನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸನ್ನು. ‘ಚೇತಃಪಕ್ಷಿಶಿಖಾಮಣೇ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ದಾದ ಮಾತು, ಹಕ್ಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಖಾಮಣಿಯೇ ಎಂದು ಹೊಗಳಿ ಒಪ್ಪಿಸುವ ಧಾಟಿ ಅದರಲ್ಲಿದೆ. ‘ಅನ್ಯೈರಲಂ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅಲಂ ಎಂಬ ಪದ ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯ ಜೊತೆ ಬಂದು ಸಾಕು ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಬೇರೆ ಮರಗಳ ಸಾಕು ಎಂದು. ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಲವು ರೂಪಕಗಳಿವೆ, ಕೆರೆ, ಕೋಟೆ, ಕಾಡು, ಗವಿ, ಈಗ ಹಕ್ಕಿ.
This verse does not address Shiva but the mind. ‘Chetahpakshishikhamane’ is an affectionate turn, coaxing the mind by calling it the crest jewel of birds. In ‘anyairalam’ the word alam takes the instrumental and means enough of, that is, enough of other trees. The work gives the mind many figures: a lake, a fort, a forest, a cave, and now a bird.
ದಿಕ್ಕು ಇಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು. ನಾಲ್ವತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೋಟೆಯಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಶಿವನೇ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸು ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸೇ ಹೋಗಿ ಶಿವನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕ ಅದೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ರಾಜಹಂಸ ಎಂದು ಕರೆದು, ಗಿರಿಜೆಯ ಒಡೆಯನ ಪಾದಗಳ ಸೌಧದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸು ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಹಕ್ಕಿಯ ಚಿತ್ರ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಅಕ್ಷರದ ನಂತರ ಯತಿ.
The direction has turned here. In verse 42 the mind was handed over as a fort and Shiva was asked to live in it. Here the mind itself is told to go and settle at Shiva’s feet. The next verse calls the same mind a royal swan and tells it to move about in the mansion of the feet of Girija’s lord. The image of the bird does not end with one verse. The metre is shardulavikridita, nineteen syllables to the quarter, with a pause after the twelfth.
ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.
Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಗ್ರಂಥಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಒಂದು ಮೇಜಿನಿಂದ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಯುತ್ತಾ, ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ಓಡಾಡುತ್ತಾ ಹೊತ್ತು ಕಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬೆಳಕು ಸರಿಯಿಲ್ಲ, ಪಕ್ಕದವರ ಸದ್ದು ಹೆಚ್ಚು, ಜಾಗ ಚೆನ್ನಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.
In a library some people spend the hours shifting from one table to another, carrying their books about. The light is wrong, the neighbour is noisy, the place is not right: the feeling never quite goes.
ಒಂದೇ ಮೇಜಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಎರಡು ಗಂಟೆ ಕಳೆದರೆ ಕೆಲಸ ತಾನಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಹಿಂತಿರುಗಲು ಒಂದು ನೆಲೆ ಬೇಕು. ಹೊಸ ಜಾಗ ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುವ ಸಮಯ, ಒಂದೆಡೆ ನೆಲೆಸಿದ ಮೇಲೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
Sit at one table for two hours and the reading begins by itself. The mind too needs one place to come back to. The time spent looking for a new spot is time saved once we have settled in one.