ಶ್ಲೋಕ (ಕನ್ನಡ)
ಆಕೀರ್ಣೇ ನಖರಾಜಿಕಾಂತಿವಿಭವೈರುದ್ಯತ್ಸುಧಾವೈಭವೈ-
ರಾಧೌತೇಪಿ ಚ ಪದ್ಮರಾಗಲಲಿತೇ ಹಂಸವ್ರಜೈರಾಶ್ರಿತೇ ।
ನಿತ್ಯಂ ಭಕ್ತಿವಧೂಗಣೈಶ್ಚ ರಹಸಿ ಸ್ವೇಚ್ಛಾವಿಹಾರಂ ಕುರು
ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಮಾನಸರಾಜಹಂಸ ಗಿರಿಜಾನಾಥಾಂಘ್ರಿಸೌಧಾಂತರೇ ॥ 46 ॥
ಶ್ಲೋಕ (ದೇವನಾಗರಿ)
आकीर्णे नखराजिकान्तिविभवैरुद्यत्सुधावैभवै-
राधौतेपि च पद्मरागललिते हंसव्रजैराश्रिते ।
नित्यं भक्तिवधूगणैश्च रहसि स्वेच्छाविहारं कुरु
स्थित्वा मानसराजहंस गिरिजानाथाङ्घ्रिसौधान्तरे ॥ 46 ॥
ಶ್ಲೋಕ (English IAST)
ākīrṇe nakharājikāntivibhavairudyatsudhāvaibhavai-
rādhautepi ca padmarāgalalite haṃsavrajairāśrite |
nityaṃ bhaktivadhūgaṇaiśca rahasi svecchāvihāraṃ kuru
sthitvā mānasarājahaṃsa girijānāthāṅghrisaudhāntare || 46 ||
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಆಕೀರ್ಣೇ (आकीर्णे, ākīrṇe) = ಹರಡಿರುವ, ಚೆಲ್ಲಿ ತುಂಬಿರುವ (strewn over, spread thick)
- ನಖರಾಜಿ (नखराजि, nakharāji) = ಉಗುರುಗಳ ಸಾಲು (the row of toenails)
- ಕಾಂತಿವಿಭವೈಃ (कान्तिविभवैः, kāntivibhavaiḥ) = ಹೊಳಪಿನ ವೈಭವಗಳಿಂದ (with the splendours of their lustre)
- ರುದ್ಯತ್ಸುಧಾವೈಭವೈಃ (रुद्यत्सुधावैभवैः, rudyatsudhāvaibhavaiḥ) = ಮೇಲೆ ಏಳುವ ಅಮೃತದ ವೈಭವಗಳಿಂದ (ಸಂಧಿ ಬಿಡಿಸಿದರೆ ವಿಭವೈಃ ಉದ್ಯತ್ ಸುಧಾವೈಭವೈಃ) (by the rising abundance of nectar (in sandhi: vibhavaih udyat sudhavaibhavaih))
- ರಾಧೌತೇಪಿ ಚ (राधौतेपि च, rādhautepi ca) = ತೊಳೆದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ (ಸಂಧಿ ಬಿಡಿಸಿದರೆ ಆಧೌತೇ ಅಪಿ ಚ) (though it has been washed (in sandhi: adhaute api ca))
- ಪದ್ಮರಾಗಲಲಿತೇ (पद्मरागललिते, padmarāgalalite) = ಪದ್ಮರಾಗ ಮಣಿಯ ಕೆಂಪಿನಿಂದ ಚೆಲುವಾಗಿರುವ (ಪದ್ಮರಾಗ: ಕೆಂಪು ಮಾಣಿಕ್ಯ, ಕಮಲದ ಬಣ್ಣ) (lovely with the red of the ruby (padmaraga: the ruby, and the colour of the lotus))
- ಹಂಸವ್ರಜೈರಾಶ್ರಿತೇ (हंसव्रजैराश्रिते, haṃsavrajairāśrite) = ಹಂಸಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ನೆಲೆಸಿರುವ (ಹಂಸವ್ರಜೈಃ ಆಶ್ರಿತೇ) (resorted to by flocks of swans (hamsavrajaih ashrite))
- ನಿತ್ಯಂ (नित्यं, nityaṃ) = ಸದಾ (always)
- ಭಕ್ತಿವಧೂಗಣೈಃ (भक्तिवधूगणैः, bhaktivadhūgaṇaiḥ) = ಭಕ್ತಿಯೆಂಬ ವಧುಗಳ ಗುಂಪಿನೊಡನೆ (with the throng of brides who are devotion)
- ರಹಸಿ (रहसि, rahasi) = ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ (in privacy)
- ಸ್ವೇಚ್ಛಾವಿಹಾರಂ (स्वेच्छाविहारं, svecchāvihāraṃ) = ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ವಿಹಾರವನ್ನು (sport just as you please)
- ಕುರು (कुरु, kuru) = ಮಾಡು (do)
- ಸ್ಥಿತ್ವಾ (स्थित्वा, sthitvā) = ನೆಲೆಸಿ, ನಿಂತು (having taken your stand)
- ಮಾನಸರಾಜಹಂಸ (मानसराजहंस, mānasarājahaṃsa) = ಮನಸ್ಸೆಂಬ ಮಾನಸ ಸರೋವರದ ರಾಜಹಂಸವೇ (O royal swan of Manasa, the lake that is the mind)
- ಗಿರಿಜಾನಾಥ (गिरिजानाथ, girijānātha) = ಗಿರಿಜೆಯ ಒಡೆಯನಾದ ಶಿವನ (of the lord of Girija, Shiva)
- ಸೌಧಾಂತರೇ (सौधान्तरे, saudhāntare) = ಪಾದಗಳೆಂಬ ಸೌಧದ ಒಳಗೆ (ಅಂಘ್ರಿ: ಪಾದ, ಸೌಧ: ಸುಣ್ಣ ಹೊಡೆದ ಬಿಳಿಯ ಅರಮನೆ, ಅಂತರ: ಒಳಗೆ) (inside the mansion that is his feet (anghri: the foot, saudha: a whitewashed mansion, antara: within))
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಮನಸ್ಸೆಂಬ ಮಾನಸ ಸರೋವರದ ರಾಜಹಂಸವೇ, ಗಿರಿಜೆಯ ಒಡೆಯನಾದ ಶಿವನ ಪಾದಗಳೆಂಬ ಸೌಧದ ಒಳಗೆ ನೆಲೆಸಿ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸದಾ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೆಂಬ ವಧುಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ವಿಹರಿಸು. ಆ ಸೌಧದ ಒಳಗೆಲ್ಲ ಅವನ ಉಗುರುಗಳ ಸಾಲಿನ ಹೊಳಪು ಚೆಲ್ಲಿದೆ, ಮೇಲೆ ಏಳುವ ಅಮೃತದ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ತೊಳೆದಿದೆ, ಹಾಗೆ ತೊಳೆದರೂ ಅದು ಪದ್ಮರಾಗ ಮಣಿಯ ಕೆಂಪಿನಿಂದ ಚೆಲುವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ, ಮತ್ತು ಹಂಸಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿವೆ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
O royal swan of Manasa, the lake that is the mind, take your stand within the mansion that is the feet of Girija’s lord, and there, always and in privacy, sport as you please in the company of the brides who are devotion. The whole of that mansion is strewn with the splendour of the lustre of his toenails, it has been washed by rising streams of nectar, and though washed it keeps the loveliness of ruby red, and flocks of swans have come and made it their resort.
ಶ್ಲೋಕ 46ರ ವಿವರಣೆContext and commentary on verse 46
ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಕ್ಕಿಗಳ ಶಿಖಾಮಣಿ ಎಂದು ಕರೆದು, ವೃಥಾ ಸಂಚಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಶಂಕರನ ಪಾದಕಮಲಗಳ ಗೂಡಿನಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸು ಎಂದು ಹೇಳಿತ್ತು. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹಕ್ಕಿ ಈಗ ರಾಜಹಂಸವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಗೂಡು ಅರಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಚಿತ್ರದ ಪಾಲುಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ಹಂಸ ಮನಸ್ಸು, ಸೌಧ ಶಿವನ ಪಾದಗಳು, ವಧುಗಳು ಭಕ್ತಿ, ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ನೆಲೆಸಿರುವ ಹಂಸಗಳ ಗುಂಪು ಆ ಪಾದಗಳನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬದುಕುವವರು.
The previous verse called the mind the crest-jewel of birds and told it to leave its vain wandering and dwell in the nest at Shankara’s lotus feet. This verse carries the same instruction further, but the bird is now a royal swan and the nest has become a palace. The parts of the picture are plain. The swan is the mind, the mansion is Shiva’s feet, the brides are devotion, and the flocks of swans already living there are those who have made those feet their whole support.
ಸೌಧ ಎಂದರೆ ಸುಣ್ಣ ಹೊಡೆದ ಬಿಳಿಯ ಅರಮನೆ. ಅದರ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆ ಬೆಳಕು ಶಿವನ ಹತ್ತು ಕಾಲುಗುರುಗಳ ಸಾಲಿನ ಹೊಳಪು. ಉಗುರುಗಳನ್ನು ಸಣ್ಣ ಚಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವುದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದ ವಾಡಿಕೆ. ಆ ಹೋಲಿಕೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಮಾತನ್ನೂ ಹೊತ್ತು ತರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಚಂದ್ರ ಅಮೃತದ ನೆಲೆ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಬೆಳದಿಂಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅಮೃತದ ಧಾರೆಯೂ ಏರಿ ನೆಲವನ್ನು ತೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ಶಿವನ ಪಾದದಿಂದಲೇ ಹೊರಟ ಗಂಗೆಯ ನೆನಪೂ ಇಲ್ಲಿ ಇದೆ ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ.
A saudha is a whitewashed mansion. The poet says that light lies spread over its floor, and that light is the lustre of the row of Shiva’s ten toenails. Comparing nails to little moons is a convention of Sanskrit poetry, and the comparison carries the next phrase with it, since tradition holds the moon to be the seat of nectar. So along with that moonlight a flow of nectar also rises and washes the floor. Many take it that the Ganga, which rises from Shiva’s own foot, is remembered here as well.
ಎರಡನೆಯ ಸಾಲಿನ ‘ಆಧೌತೇಪಿ ಚ ಪದ್ಮರಾಗಲಲಿತೇ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಚಮತ್ಕಾರವಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತೊಳೆದರೆ ಬಣ್ಣ ಮಾಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಮೃತದಿಂದ ಎಷ್ಟು ತೊಳೆದರೂ ಕೆಂಪು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಕೆಂಪು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದ ಬಣ್ಣವಲ್ಲ, ಪದ್ಮರಾಗ ಮಣಿಯ ಸ್ವಂತ ಬಣ್ಣ. ಪಾದದ ಅಂಗಾಲಿನ ಸಹಜವಾದ ಕೆಂಪನ್ನು ಹೇಳುವ ಚಿತ್ರವೂ ಇದೇ. ‘ಅಪಿ ಚ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾತು ಈ ವಿರೋಧವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.
There is a small turn of wit in the second line, in the words ‘adhautepi ca padmaragalalite’. Washing usually takes the colour away. Here, however much nectar washes it, the red does not go, because that red is not a colour laid on from outside but the ruby’s own. The same picture states the natural redness of the soles of the feet. The two words ‘api ca’ point to exactly this contrast.
ಹಂಸ ಎಂಬ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಕಡೆ ಅದು ಕೊಳದ ಹಕ್ಕಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಂನ್ಯಾಸಿಗೆ ಇರುವ ಹೆಸರು, ಪರಮಹಂಸ ಎಂಬ ಮಾತೂ ಇದರಿಂದಲೇ ಬಂದದ್ದು. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಮಾನಸ’ ಎಂಬುದು ಹಿಮಾಲಯದ ಮಾನಸ ಸರೋವರ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು, ಎರಡೂ. ರಾಜಹಂಸಗಳು ಮಾನಸ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಹಿಂದೆ ಇದೆ. ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ವಧುಗಳ ಗುಂಪು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವುದನ್ನು ಭಕ್ತಿಯ ಹಲವು ಬಗೆಗಳು ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ. ಹಂಸ ತನ್ನ ಹೆಣ್ಣುಗಳ ಜೊತೆ ಕೊಳದಲ್ಲಿ ಆಡುವ ಸಹಜ ದೃಶ್ಯವೂ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಉಳಿದಿದೆ.
The word hamsa sounds two ways. On one side it is the bird of the lake, on the other it is the name given in Vedanta to the individual soul and to the renouncer, and the word paramahamsa comes from it. In the same way ‘manasa’ is both lake Manasa in the Himalaya and the mind. Behind the address lies the belief that royal swans make their way to lake Manasa. Many take devotion’s being named in the plural, as a throng of brides, to mean the many forms devotion takes, and behind it there remains the natural sight of a swan at play with its mates on a pool.
ಈ ಮನೆಯ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೂಚನೆ ಇದೆ. ಶ್ಲೋಕ ಕೇಳುವುದು ದರ್ಶನವನ್ನಲ್ಲ, ವಾಸವನ್ನು. ‘ಸ್ಥಿತ್ವಾ’ ಎಂದರೆ ನಿಂತು, ನೆಲೆಸಿ. ‘ರಹಸಿ’ ಎಂದರೆ ಜನರಿಲ್ಲದ ಒಳಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಮನಸ್ಸು ತನ್ನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ತೋರಿಸಬೇಕಾದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಮುಂದೆ ನಾಲ್ವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಹಂಸ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಸರೋವರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಅಕ್ಷರದ ನಂತರ ಯತಿ.
There is a fine hint in this picture of a house. The verse asks not for a vision but for residence. ‘Sthitva’ means having stood, having settled. ‘Rahasi’ means in the inner room where no one else is, that is, not in a place where the mind must display its devotion to others. In verse 48 this same swan returns, and there it is shown a lake. The metre is shardulavikridita, nineteen syllables to a quarter with a pause after the twelfth.
ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.
Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಊರಿನ ಮಧ್ಯದ ದೊಡ್ಡ ಮರದ ನೆರಳಿಗೆ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಒಬ್ಬರು ಚೀಲ ಇಳಿಸಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ನೀರು ಕುಡಿದು ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಒಂದೇ ನೆರಳು, ಆದರೆ ಕುಳಿತವರಿಗೆ ಸಿಗುವುದೇ ಬೇರೆ.
In the summer everyone comes to the shade of the big tree at the centre of a village. One person sets down a bag and sits, another drinks water and moves on. It is the same shade, but what the one who sits receives is different.
ನಮ್ಮ ಒಳ್ಳೆಯ ಜಾಗಗಳ ಜೊತೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವೂ ಹೀಗೆಯೇ. ಒಮ್ಮೆ ನೋಡಿ ಬಂದದ್ದು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಇದ್ದದ್ದು ಮಾತ್ರ ನಮ್ಮನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಕೇಳುವುದೂ ಅದನ್ನೇ, ಭೇಟಿಯನ್ನಲ್ಲ, ವಾಸವನ್ನು.
Our relation with the good places we know is much the same. What we saw once stays in memory, but only what we stayed with for a while changes us. That is what this verse asks for too: not a visit but a dwelling.