ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 50 ಅರ್ಥ: ಸಂಧ್ಯಾರಂಭವಿಜೃಂಭಿತಂ

ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಗೂಡು, ಅರಮನೆ, ತೋಟ, ಸರೋವರ, ಬಳ್ಳಿ ಎಂಬ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದವು. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಒಂದು ಜಾಗದ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಗಿರಿ ಎಂದರೆ ಶ್ರೀಶೈಲ, ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ದಡದ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿನ ಕ್ಷೇತ್ರ, ಈಗಿನ ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಶಿವ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ, ಮತ್ತು ಈ ಲಿಂಗ ಹನ್ನೆರಡು ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಹನ್ನೆರಡು ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸುವ ದ್ವಾದಶ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗ ಸ್ತೋತ್ರದ ಪುಟ ಈ ತಾಣದಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಇದೆ. ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀಯನ್ನು ಶ್ರೀಶೈಲದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದರು ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವೂ ಶ್ರೀಶೈಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಪ್ರಭುವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

The verses so far showed the mind a nest, a mansion, a garden, a lake and a creeper. This one names a place for the first time. Srigiri is Srisailam, the shrine on a hill by the river Krishna in what is now Andhra Pradesh. The Shiva there is Mallikarjuna, and this linga is one of the twelve jyotirlingas. Our page on the Dvadasha Jyotirlinga Stotram, which names all twelve, is already on this site. Tradition holds that Shankara composed the Shivananda Lahari at Srisailam, and the next verse too speaks of the lord who dwells on Srishaila.

ಮಲ್ಲಿಕಾ ಎಂದರೆ ಮಲ್ಲಿಗೆ. ಆ ಹೆಸರಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಕವಿ ಇಡೀ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಕಡೆ ಇದು ಸಂಜೆಯ ಮಲ್ಲಿಗೆಯ ವರ್ಣನೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಲಿಂಗದ ಪೂಜೆಯ ವರ್ಣನೆ. ಮಲ್ಲಿಗೆ ಅರಳುವುದು ಸಂಜೆಗೆ, ಪೂಜೆಯ ಒಂದು ಹೊತ್ತೂ ಸಂಧ್ಯೆ. ಮಲ್ಲಿಗೆಯನ್ನು ಕಿವಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮುಡಿಯುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಶ್ರುತಿ ಎಂದರೆ ಕಿವಿಯೂ ವೇದವೂ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದೇ ಮಾತು ವೇದದ ತಲೆಯಾದ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಲಿಂಗ ನೆಲೆಸಿದೆ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹೂವಿನ ಸುತ್ತ ದುಂಬಿಗಳು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುತ್ತವೆ, ಲಿಂಗದ ಸುತ್ತ ಭಕ್ತರು.

Mallika is the jasmine. Standing on that name, the poet runs the whole verse in two senses at once. On one side it describes a jasmine in the evening, on the other the worship of the linga in the shrine. The jasmine opens at dusk, and dusk is also one of the hours of worship. Jasmine is worn at the top of the ear, and shruti means both the ear and the Veda, so the same phrase says that this linga is established in the Upanishads, the head of the Veda. Bees circle a flower lovingly, and devotees the linga.

ಉಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳೂ ಇದೇ ರೀತಿ ಎರಡು ಕಡೆ ಸಲ್ಲುತ್ತವೆ. ‘ಸದ್ವಾಸನಾ’ ಹೂವಿನ ಪರಿಮಳ, ಜೊತೆಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಮನೋಧರ್ಮ. ‘ಗುಣ’ ಎಂದರೆ ಸದ್ಗುಣ, ಜೊತೆಗೆ ದಾರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾಲೆ ಕಟ್ಟಿದ ದಾರದಲ್ಲಿ ಹೂ ಕಾಣುವಂತೆ ಲಿಂಗ ತನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಸುಮನಸ್’ ಎಂದರೆ ಹೂವು, ದೇವತೆ, ಒಳ್ಳೆಯ ಮನಸ್ಸಿನವನು, ಮೂರೂ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಒಂದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಹೂಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ, ಎಲ್ಲ ಸಜ್ಜನರಿಂದ ಪೂಜೆ, ಈ ಮೂರೂ ಹೇಳಿದಂತಾಯಿತು. ‘ಭೋಗಿ’ ಎಂದರೆ ಸುರುಳಿ ಸುತ್ತುವ ಹಾವು, ಆದ್ದರಿಂದ ಭೋಗೀಂದ್ರ ಸರ್ಪರಾಜ, ಶಿವನ ಕೊರಳ ಆಭರಣ. ‘ಅಸಕೃತ್’ ಎಂಬ ಮಾತು ಈ ಪೂಜೆ ಒಂದು ಸಲದ ಸಂಭ್ರಮವಲ್ಲ, ದಿನದಿನದ ಕ್ರಮ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

The other qualifiers serve both sides in the same way. ‘Sadvasana’ is the flower’s fragrance and a good disposition. ‘Guna’ is a virtue and also a string, so as flowers show on the thread of a garland, the linga shows itself by its qualities. ‘Sumanas’ means a flower, a god and a person of good mind, all three, so with that single word the verse says worship with all flowers, worship by all the gods and worship by all good people. ‘Bhogi’ is the snake that coils, so bhogindra is the serpent king, the ornament at Shiva’s throat. And ‘asakrit’ indicates that this worship is not one occasion’s excitement but a daily order.

ಲಿಂಗ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಮುಚ್ಚುಮರೆಯಿಲ್ಲದೆ ವಿವರಿಸುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. ಲಿಂಗ ಎಂದರೆ ಗುರುತು, ಚಿಹ್ನೆ. ರೂಪವಿಲ್ಲದ ಶಿವನನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಚಿಹ್ನೆ ಇದು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದಕ್ಕೆ ಮುಖ ಕೈಕಾಲುಗಳ ವಿವರವಿಲ್ಲ. ಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ಪೀಠದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಶಿವ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ, ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ತತ್ತ್ವಗಳ ಸೇರುವಿಕೆ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿ ಎಂದು ಶೈವ ಪರಂಪರೆ ಎಂದೂ ಭಾವಿಸಿಲ್ಲ. ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯ ಮಾತೇ ಆಲಿಂಗನದ ಮಾತು, ‘ಶಿವಾಲಿಂಗಿತಂ’. ಅದಕ್ಕೆ ಶಿವನಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದು ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ, ಶಿವೆಯಿಂದ, ಅಂದರೆ ಪಾರ್ವತಿಯಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದು ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ, ಮತ್ತು ಅದೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ಎಂಬ ಶಬ್ದವೂ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ.

It is as well to explain the word linga without coyness. Linga means a mark, a sign. It is the sign that indicates the formless Shiva, which is why it carries no detail of face or limbs. In the shrine the linga stands on a pitha, and tradition explains the two together as Shiva and Shakti, the union of the male and female principles that creation requires. The Shaiva tradition has never treated this as something to be hidden out of embarrassment. The last word of the verse is itself a word of embrace, ‘shivalingitam’, which means both embraced by Shiva and embraced by Shivā, that is Parvati, and in which the word linga sounds again.

ಶ್ರೀಶೈಲದ ದೇವಿಯ ಹೆಸರು ಭ್ರಮರಾಂಬಿಕೆ, ದುಂಬಿಯ ರೂಪ ತಳೆದ ತಾಯಿ ಎಂದು ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಭ್ರಮರ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆ ಹೆಸರಿನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೆಲವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಶ್ಲೋಕ ಆ ಹೆಸರನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಮಲ್ಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಮತ್ತಿ ಮರ ಎಂದು ಬಿಡಿಸುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ, ಮಲ್ಲಿಕಾ ಎಂದು ಪಾರ್ವತಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ ಎಂದು ಶಿವ ಎಂದು ಆ ಜೋಡಿಯನ್ನು ಅರ್ಥೈಸುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಅಕ್ಷರದ ನಂತರ ಯತಿ.

The goddess at Srisailam is called Bhramarambika, the mother who took the form of a bee, as the story of that shrine tells. Some therefore hear an echo of that name in the word ‘bhramara’ here, though the verse does not name her directly. There are those who take the name Mallikarjuna as the jasmine and the white arjuna tree, and others who read the pair as Mallika for Parvati and Arjuna for Shiva. The metre is shardulavikridita, nineteen syllables to a quarter with a pause after the twelfth.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಸಂಜೆ ಆರು ಗಂಟೆಗೆ ಹೂವಿನ ಅಂಗಡಿಯ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತವರು ಮಲ್ಲಿಗೆಯನ್ನು ದಾರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಮೊಗ್ಗುಗಳು ಅರಳುವುದು ಮಾರಾಟವಾದ ಮೇಲೆ, ಯಾರದೋ ಮನೆಯಲ್ಲಿ. ಕಟ್ಟುವವರ ಕೈಗೆ ವಾಸನೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

At six in the evening those sitting in front of a flower shop are stringing jasmine on a thread. The buds open only after they are sold, in somebody else’s house. The scent stays on the hands of those who strung them.

ನಮ್ಮ ದಿನದ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಇಂಥವೇ. ಅವುಗಳ ಫಲ ಬೇರೆಯವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅರಳುತ್ತದೆ, ನಮ್ಮ ಕೈಗೆ ಉಳಿಯುವುದು ಅದರ ವಾಸನೆ. ಆ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕಿಲ್ಲ.

Many of the things we do in a day are like this. Their fruit opens in another house, and what stays on our hands is the scent. That scent need not be thought a small thing.