ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 59 ಅರ್ಥ: ಹಂಸಃ ಪದ್ಮವನಂ

ನಾಲ್ಕು ಹಂಬಲಗಳನ್ನು ಸಾಲಾಗಿ ಇಟ್ಟು ಐದನೆಯದನ್ನು ಹೇಳುವ ಶ್ಲೋಕ ಇದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದ ರೂಢಿಯ ಜೋಡಿ. ಹಂಸಕ್ಕೆ ತಾವರೆಯ ಕೊಳ, ಚಾತಕಕ್ಕೆ ಮಳೆಮೋಡ, ಚಕ್ರವಾಕಕ್ಕೆ ಕೆಂದಾವರೆ, ಚಕೋರಕ್ಕೆ ಚಂದ್ರ. ಚಾತಕ ಮೋಡದಿಂದ ಬೀಳುವ ಹನಿಯನ್ನೇ ಕುಡಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದೂ, ಚಕೋರ ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನೇ ಉಣ್ಣುತ್ತದೆ ಎಂದೂ ಕವಿಸಮಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇವು ಪಕ್ಷಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಗತಿಗಳಲ್ಲ, ಕಾವ್ಯದ ಒಪ್ಪಂದಗಳು.

This verse sets four longings in a row and then names a fifth. Each is a standing pair in Sanskrit poetry: the swan and the lotus pool, the chataka and the rain cloud, the koka and the red lotus, the chakora and the moon. Poetic convention holds that the chataka drinks only the drops that fall from the cloud, and that the chakora feeds on moonlight. These are not facts of ornithology but agreements of poetry.

‘ಕೋಕನದಪ್ರಿಯಂ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ. ಕೋಕನದ ಎಂದರೆ ಕೆಂಪು ತಾವರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೇರವಾದ ಅರ್ಥ ಚಕ್ರವಾಕ ತನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕೆಂದಾವರೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಕೋಕನದಪ್ರಿಯ ಎಂದರೆ ಕೆಂದಾವರೆಯ ಪ್ರಿಯನಾದ ಸೂರ್ಯ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಚಕ್ರವಾಕ ದಂಪತಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಅಗಲಿದ್ದು ಬೆಳಗಿಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಈ ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಥ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಸಾಧ್ಯ, ಮುಖ್ಯ ಅರ್ಥವನ್ನಾಗಿ ಮೊದಲನೆಯದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ.

The word kokanadapriyam is read in two ways. Kokanada is the red lotus, so the direct sense is that the koka longs for the red lotus it loves. Others read kokanadapriya as the sun, the beloved of the red lotus. This second sense fits well with the familiar picture of the chakravaka pair parted all night and waiting for daybreak. Both are possible, and we have taken the first as the main sense here.

ಹೋಲಿಕೆಯ ತಿರುಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಈ ನಾಲ್ಕು ಹಂಬಲಗಳೂ ಕಲಿತದ್ದಲ್ಲ, ಆರಿಸಿಕೊಂಡದ್ದೂ ಅಲ್ಲ, ಆ ಜೀವಿಯ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲೇ ಇರುವಂಥವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಒಲವು ಕೂಡ ಅಷ್ಟೇ ಸಹಜ ಎಂಬುದನ್ನು. ಅದಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೊಂದು ಸಂಗತಿ ಇದೆ. ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂಬಲಗಳು ದೂರದ ವಸ್ತುವಿನ ಕಡೆಗಿನವು, ಮೋಡ ಬರಬೇಕು, ಚಂದ್ರ ಮೂಡಬೇಕು, ಬೆಳಗಾಗಬೇಕು. ಕಾಯುವುದೇ ಆ ಒಲವಿನ ಒಂದು ಭಾಗ.

The point of the comparison deserves notice. None of these four longings is learnt or chosen. Each belongs to the creature’s own nature, and so the verse is saying that the leaning of his mind is just as natural. Besides, there is something else in it. Three of the four longings are towards something distant: the cloud has to come, the moon has to rise, the day has to break. Waiting is part of that love.

ಕೊನೆಯ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಈ ಸ್ತೋತ್ರದ ದಾರಿಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಪಾದಗಳು ‘ಚಿನ್ಮಾರ್ಗಮೃಗ್ಯ’, ಅಂದರೆ ಅರಿವಿನ ದಾರಿಯಿಂದ ಹುಡುಕಬೇಕಾದವು, ಮತ್ತು ‘ಕೈವಲ್ಯಸೌಖ್ಯಪ್ರದ’, ಅಂದರೆ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವಂಥವು. ಭಕ್ತಿಯ ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಮಾತು ಬಂದು ಕೂರುವುದು ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ಸ್ತೋತ್ರಗಳ ಸ್ವಭಾವ. ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಶುಪತೇ, ವಿಭೋ, ಗೌರೀನಾಥ ಎಂಬ ಮೂರು ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿವೆ. ಅಕ್ಷರ ಎಣಿಸಿದರೆ ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು, ಛಂದಸ್ಸು ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ.

The last two qualifiers show the road this hymn takes. The feet are chinmargamrigya, to be sought by the path of awareness, and kaivalyasaukhyaprada, giving the happiness of release. That a word of knowledge should settle at the end of a verse of devotion is the way of Shankara’s hymns. One verse holds three forms of address, pashupate, vibho and gaurinatha. Counting the syllables gives nineteen to a quarter, the metre being shardulavikridita.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಸಂಜೆ ಕಂತುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ದನಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ಹಟ್ಟಿಯ ಬಾಗಿಲ ಬಳಿ ಬಂದು ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಆ ಹೊತ್ತನ್ನೂ ಆ ಜಾಗವನ್ನೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ಯಾರೂ ಕಲಿಸಿಕೊಟ್ಟಿರುವುದಿಲ್ಲ.

As the light goes at dusk, the cattle come of their own accord and stand at the gate of the shed. Nobody has taught them either that hour or that place.

ನಮ್ಮ ಒಳಗೂ ಹೀಗೆ ಕಲಿಸದೆಯೇ ಇರುವ ಒಂದು ಹಂಬಲ ಇರುತ್ತದೆ. ದಿನದ ಗದ್ದಲದಲ್ಲಿ ಅದು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ನಿಶ್ಶಬ್ದ ಸಿಕ್ಕ ಕೂಡಲೇ ಮನಸ್ಸು ಯಾವ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಸಾಕು.

There is a longing of that untaught kind inside us too. The noise of the day covers it, but it is enough to notice which way the mind turns the moment a little quiet comes.