ಆ ದಿನ ಕ್ಲಿನಿಕ್ನಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ರೋಗಿಯೂ ಹೊರಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ, ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಮೌನ ಆವರಿಸಿತು. ಮೇಜಿನ ಮೇಲಿದ್ದ ಸ್ಟೆತೋಸ್ಕೋಪ್ ತೆಗೆದು ಪಕ್ಕಕ್ಕಿಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಯಾಕೋ ಶಾಲಾ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಓದಿದ್ದ, ಮತ್ತು ಕೆಲವು ತಿಂಗಳುಗಳ ಹಿಂದೆ ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಪ್ರವಚನದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶ್ಲೋಕವೊಂದು ನೆನಪಾಯಿತು.
“ಉಪಮಾ ಕಾಳಿದಾಸಸ್ಯ, ಭಾರವೇರರ್ಥಗೌರವಮ್, ದಂಡಿನಃ ಪದಲಾಲಿತ್ಯಂ…”
ಕಾವ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಈ ಸಾಲುಗಳು, ಕ್ಲಿನಿಕ್ನ ನಾಲ್ಕು ಗೋಡೆಗಳ ನಡುವೆ ದಿನನಿತ್ಯ ನಡೆಯುವ ರೋಗಿ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯನ ನಡುವಿನ ಸಂಭಾಷಣೆಗೂ, ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೂ ಎಷ್ಟು ಹತ್ತಿರವಾಗಿವೆ ಅನ್ನಿಸಿತು.
ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿಜ್ಞಾನವೇ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಗಳ ಆಗರ. ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ನಾವು ಏನೆಲ್ಲಾ ಹೋಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತೇವೆ! ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಟ್ರಾಬೆರಿ ನಾಲಿಗೆ’, ‘ಚಿಟ್ಟೆಯಾಕಾರದ ಕಲೆ’ (Butterfly rash), ಎಂದೆಲ್ಲಾ ಓದುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಬಂದು ಕೂರುವ ರೋಗಿಗಳು ತಮ್ಮ ನೋವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ರೀತಿಯೇ ಅನನ್ಯ.
“ಡಾಕ್ಟರೇ, ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಯಾರೋ ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲು ಎತ್ತಿಟ್ಟ ಹಾಗೆ ಭಾರ ಅನ್ನಿಸ್ತಾ ಇದೆ,” ಎಂದು ಉಸಿರು ಬಿಗಿಹಿಡಿದು ಹೇಳುವ ಅರವತ್ತೈದರ ವೃದ್ಧ.
“ತಲೆಬುರುಡೆಯೊಳಗೆ ಯಾರೋ ಸುತ್ತಿಗೆಯಿಂದ ಹೊಡೆದ ಹಾಗೆ ನಡುಗುತ್ತೆ,” ಎನ್ನುವ ಮಧ್ಯವಯಸ್ಕ ಮಹಿಳೆ.
ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅದೃಶ್ಯವಾದ ನೋವನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ದಾಟಿಸಲು ಮನುಷ್ಯ ಬಳಸುವ ಉಪಮೆಗಳು. ರೋಗಿಯ ಆತಂಕವನ್ನು, ಕಾಯಿಲೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಈ ‘ಉಪಮಾ ಕಾಳಿದಾಸಸ್ಯ’ ನಮಗೆ ಬೇಕು. ಇದು ಕೇವಲ ಭಾಷೆಯಲ್ಲ, ರೋಗನಿರ್ಣಯದ ಮೊದಲ ಮೆಟ್ಟಿಲು.
ಆದರೆ ಬರೀ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದರೆ ಸಾಕಾ? ಅಲ್ಲಿಗೆ ಭಾರವಿಯ ‘ಅರ್ಥ ಗೌರವ’ (Depth of meaning) ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಕಾಣುವ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಚೆಗೆ, ಕಾಯಿಲೆಯ ಆಳವಾದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಏಕಾಏಕಿ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾಯಿಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ತಪ್ಪಿದ ನಲವತ್ತರ ಆಸುಪಾಸಿನ ಯುವಕನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ಆತನ ರಕ್ತಪರೀಕ್ಷೆಯ ರಿಪೋರ್ಟ್ಗಳು ಬರೀ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಆತ ತನ್ನ ಲ್ಯಾಬ್ ರಿಪೋರ್ಟನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಮಡಚಿ ಜೇಬಿಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ರೀತಿ, ಮಾತಿಗೊಮ್ಮೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುವ ಪರಿ ಬೇರೆಯದೇ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಮೆಲ್ಲಗೆ ವಿಚಾರಿಸಿದರೆ, ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಹಿಂದೆ ಕೆಲಸ ಹೋದ ವಿಷಯವೋ, ಮನೆಯ ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟೋ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ. ಆತನ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಏರಿರುವ ಸಕ್ಕರೆಯಂಶ ಕೇವಲ ಇನ್ಸುಲಿನ್ ಕೊರತೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಆತನ ಬದುಕಿನ ಮೇಲಾದ ಒತ್ತಡದ ಪರಿಣಾಮ. ಒಂದು ಕಾಯಿಲೆಯ ಹಿಂದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥ ಗೌರವ.
ಕಾಯಿಲೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಕಾರಣ ಅರ್ಥವಾದ ಮೇಲೆ, ವೈದ್ಯನಾಗಿ ನಾವು ಸ್ಪಂದಿಸುವ ರೀತಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಂಡಿಯ ‘ಪದ ಲಾಲಿತ್ಯ’ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ.
ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ನಂತಹ ಗಂಭೀರ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ರೋಗಿಗೆ ತಿಳಿಸುವಾಗ, ಐಸಿಯುನಲ್ಲಿರುವ ಗಂಡನ ಬಗ್ಗೆ ಆತಂಕಗೊಂಡಿರುವ ಹೆಂಡತಿಗೆ ವಾಸ್ತವ ವಿವರಿಸುವಾಗ, ಅಥವಾ ಗುಣಪಡಿಸಲಾಗದ ಕಾಯಿಲೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ವಯಸ್ಸಾದ ಜೀವವೊಂದರ ಕೈಹಿಡಿದು ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳುವಾಗ ವೈದ್ಯನಿಗೆ ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ಇದೇ ಲಾಲಿತ್ಯ. ಬೆದರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡುವವರ ಬಳಿ ಕೇವಲ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದರೆ ಅವರಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ಮನುಷ್ಯ ಭಾಷೆ.
ಒಂದು ಒರಟು ಮಾತು ಅಥವಾ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದ ನೋಟ ರೋಗಿಯನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಕುಗ್ಗಿಸಬಹುದು. ಅದೇ, “ಏನೂ ಆಗಲ್ಲ, ನಾವಿದ್ದೀವಲ್ಲ, ಒಟ್ಟಿಗೆ ಎದುರಿಸೋಣ” ಎಂಬ ಮೃದುವಾದ ನುಡಿ, ಪ್ರಿಸ್ಕ್ರಿಪ್ಷನ್ ಚೀಟಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಮಾತ್ರೆಗಳಿಗಿಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅದು ಸುಳ್ಳು ಭರವಸೆಯಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ನೋವಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವವೊಂದಕ್ಕೆ ತೋರುವ ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಮರ್ಯಾದೆ.
ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ವಾಸಿಮಾಡುವ ವಿಜ್ಞಾನವಲ್ಲ. ದಿನವೂ ನಮ್ಮೆದುರು ಬಂದು ಕೂರುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರೋಗಿಯೂ, ಬಿಡಿಸಿ ಓದಬೇಕಾದ ಒಂದೊಂದು ಹೊಸ ಕಾವ್ಯವಿದ್ದಂತೆ. ಅವರ ನೋವಿನ ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಆಲಿಸುವ ತಾಳ್ಮೆ, ಅವರ ಮೌನದ ಹಿಂದಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳುವ ಲಾಲಿತ್ಯ ನಮ್ಮಲ್ಲಿರಬೇಕು.
ಬಹುಶಃ, ಕಾಯಿಲೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸ್ಟೆತೋಸ್ಕೋಪ್ ಜೊತೆಗೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಳಿದಾಸನ ಕಣ್ಣು, ಭಾರವಿಯ ಆಳ ಮತ್ತು ದಂಡಿಯ ಮೃದುತ್ವವೂ ಇರಬೇಕೇನೋ.