ಶಿವ ಮಾನಸ ಪೂಜಾ ಒಂದು ಪೂರ್ಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಹೊರಗಿನ ಯಾವ ಸಾಮಗ್ರಿಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ರತ್ನದ ಆಸನ, ಹಿಮದಂತೆ ತಣ್ಣನೆಯ ಜಲದ ಸ್ನಾನ, ಗಂಧ, ಹೂವು, ಧೂಪ, ದೀಪ, ನೈವೇದ್ಯ, ತಾಂಬೂಲ, ಛತ್ರ ಚಾಮರ, ಸಂಗೀತ ನೃತ್ಯಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಭಕ್ತನ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ.
The Shiva Manasa Puja performs a complete worship in the mind, without any outward materials. A jewelled seat, a bath in snow-cool water, sandal paste, flowers, incense, lamp, food offerings, betel, parasol and whisks, music and dance: all are prepared in the devotee’s imagination.
ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಇನ್ನೂ ಒಳಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ: ನನ್ನ ಆತ್ಮವೇ ನೀನು, ಬುದ್ಧಿಯೇ ಗಿರಿಜೆ, ನಾನು ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿ ಕೆಲಸವೂ ನಿನ್ನ ಆರಾಧನೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಕ್ಷಮಾಪಣೆಯದು. ಕೆಳಗೆ ಪಾಠವನ್ನೂ ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕದ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.
In the fourth verse the worship turns further inward: you are my self, Girija is my intellect, and whatever I do is your worship. The fifth verse asks forgiveness. Below we give the text and the meaning of each verse.
ಪಾಠ (ಕನ್ನಡ)
ರತ್ನೈಃ ಕಲ್ಪಿತಮಾಸನಂ ಹಿಮಜಲೈಃ ಸ್ನಾನಂ ಚ ದಿವ್ಯಾಂಬರಂ
ನಾನಾರತ್ನವಿಭೂಷಿತಂ ಮೃಗಮದಾಮೋದಾಂಕಿತಂ ಚಂದನಮ್ ।
ಜಾತೀಚಂಪಕಬಿಲ್ವಪತ್ರರಚಿತಂ ಪುಷ್ಪಂ ಚ ಧೂಪಂ ತಥಾ
ದೀಪಂ ದೇವ ದಯಾನಿಧೇ ಪಶುಪತೇ ಹೃತ್ಕಲ್ಪಿತಂ ಗೃಹ್ಯತಾಮ್ ॥ 1 ॥
ಸೌವರ್ಣೇ ನವರತ್ನಖಂಡರಚಿತೇ ಪಾತ್ರೇ ಘೃತಂ ಪಾಯಸಂ
ಭಕ್ಷ್ಯಂ ಪಂಚವಿಧಂ ಪಯೋದಧಿಯುತಂ ರಂಭಾಫಲಂ ಪಾನಕಮ್ ।
ಶಾಕಾನಾಮಯುತಂ ಜಲಂ ರುಚಿಕರಂ ಕರ್ಪೂರಖಂಡೋಜ್ಜ್ವಲಂ
ತಾಂಬೂಲಂ ಮನಸಾ ಮಯಾ ವಿರಚಿತಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಭೋ ಸ್ವೀಕುರು ॥ 2 ॥
ಛತ್ರಂ ಚಾಮರಯೋರ್ಯುಗಂ ವ್ಯಜನಕಂ ಚಾದರ್ಶಕಂ ನಿರ್ಮಲಂ
ವೀಣಾಭೇರಿಮೃದಂಗಕಾಹಲಕಲಾ ಗೀತಂ ಚ ನೃತ್ಯಂ ತಥಾ ।
ಸಾಷ್ಟಾಂಗಂ ಪ್ರಣತಿಃ ಸ್ತುತಿರ್ಬಹುವಿಧಾ ಹ್ಯೇತತ್ಸಮಸ್ತಂ ಮಯಾ
ಸಂಕಲ್ಪೇನ ಸಮರ್ಪಿತಂ ತವ ವಿಭೋ ಪೂಜಾಂ ಗೃಹಾಣ ಪ್ರಭೋ ॥ 3 ॥
ಆತ್ಮಾ ತ್ವಂ ಗಿರಿಜಾ ಮತಿಃ ಸಹಚರಾಃ ಪ್ರಾಣಾಃ ಶರೀರಂ ಗೃಹಂ
ಪೂಜಾ ತೇ ವಿಷಯೋಪಭೋಗರಚನಾ ನಿದ್ರಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಿತಿಃ ।
ಸಂಚಾರಃ ಪದಯೋಃ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಿಧಿಃ ಸ್ತೋತ್ರಾಣಿ ಸರ್ವಾ ಗಿರೋ
ಯದ್ಯತ್ಕರ್ಮ ಕರೋಮಿ ತತ್ತದಖಿಲಂ ಶಂಭೋ ತವಾರಾಧನಮ್ ॥ 4 ॥
ಕರಚರಣಕೃತಂ ವಾಕ್ಕಾಯಜಂ ಕರ್ಮಜಂ ವಾ
ಶ್ರವಣನಯನಜಂ ವಾ ಮಾನಸಂ ವಾಪರಾಧಮ್ ।
ವಿಹಿತಮವಿಹಿತಂ ವಾ ಸರ್ವಮೇತತ್ ಕ್ಷಮಸ್ವ
ಜಯ ಜಯ ಕರುಣಾಬ್ಧೇ ಶ್ರೀಮಹಾದೇವ ಶಂಭೋ ॥ 5 ॥
ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಠText in Devanagari
रत्नैः कल्पितमासनं हिमजलैः स्नानं च दिव्यांबरं
नानारत्नविभूषितं मृगमदामोदांकितं चंदनम् ।
जातीचंपकबिल्वपत्ररचितं पुष्पं च धूपं तथा
दीपं देव दयानिधे पशुपते हृत्कल्पितं गृह्यताम् ॥ 1 ॥
सौवर्णे नवरत्नखंडरचिते पात्रे घृतं पायसं
भक्ष्यं पंचविधं पयोदधियुतं रंभाफलं पानकम् ।
शाकानामयुतं जलं रुचिकरं कर्पूरखंडोज्ज्वलं
तांबूलं मनसा मया विरचितं भक्त्या प्रभो स्वीकुरु ॥ 2 ॥
छत्रं चामरयोर्युगं व्यजनकं चादर्शकं निर्मलं
वीणाभेरिमृदंगकाहलकला गीतं च नृत्यं तथा ।
साष्टांगं प्रणतिः स्तुतिर्बहुविधा ह्येतत्समस्तं मया
संकल्पेन समर्पितं तव विभो पूजां गृहाण प्रभो ॥ 3 ॥
आत्मा त्वं गिरिजा मतिः सहचराः प्राणाः शरीरं गृहं
पूजा ते विषयोपभोगरचना निद्रा समाधिस्थितिः ।
संचारः पदयोः प्रदक्षिणविधिः स्तोत्राणि सर्वा गिरो
यद्यत्कर्म करोमि तत्तदखिलं शंभो तवाराधनम् ॥ 4 ॥
करचरणकृतं वाक्कायजं कर्मजं वा
श्रवणनयनजं वा मानसं वापराधम् ।
विहितमविहितं वा सर्वमेतत् क्षमस्व
जय जय करुणाब्धे श्रीमहादेव शंभो ॥ 5 ॥
IAST ಲಿಪ್ಯಂತರದಲ್ಲಿ ಪಾಠText in IAST transliteration
ratnaiḥ kalpitamāsanaṃ himajalaiḥ snānaṃ ca divyāṃbaraṃ
nānāratnavibhūṣitaṃ mṛgamadāmodāṃkitaṃ caṃdanam |
jātīcaṃpakabilvapatraracitaṃ puṣpaṃ ca dhūpaṃ tathā
dīpaṃ deva dayānidhe paśupate hṛtkalpitaṃ gṛhyatām || 1 ||
sauvarṇe navaratnakhaṃḍaracite pātre ghṛtaṃ pāyasaṃ
bhakṣyaṃ paṃcavidhaṃ payodadhiyutaṃ raṃbhāphalaṃ pānakam |
śākānāmayutaṃ jalaṃ rucikaraṃ karpūrakhaṃḍojjvalaṃ
tāṃbūlaṃ manasā mayā viracitaṃ bhaktyā prabho svīkuru || 2 ||
chatraṃ cāmarayoryugaṃ vyajanakaṃ cādarśakaṃ nirmalaṃ
vīṇābherimṛdaṃgakāhalakalā gītaṃ ca nṛtyaṃ tathā |
sāṣṭāṃgaṃ praṇatiḥ stutirbahuvidhā hyetatsamastaṃ mayā
saṃkalpena samarpitaṃ tava vibho pūjāṃ gṛhāṇa prabho || 3 ||
ātmā tvaṃ girijā matiḥ sahacarāḥ prāṇāḥ śarīraṃ gṛhaṃ
pūjā te viṣayopabhogaracanā nidrā samādhisthitiḥ |
saṃcāraḥ padayoḥ pradakṣiṇavidhiḥ stotrāṇi sarvā giro
yadyatkarma karomi tattadakhilaṃ śaṃbho tavārādhanam || 4 ||
karacaraṇakṛtaṃ vākkāyajaṃ karmajaṃ vā
śravaṇanayanajaṃ vā mānasaṃ vāparādham |
vihitamavihitaṃ vā sarvametat kṣamasva
jaya jaya karuṇābdhe śrīmahādeva śaṃbho || 5 ||
ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅರ್ಥ
- 1 ರತ್ನಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆಸನ, ಹಿಮದಂತೆ ತಣ್ಣನೆಯ ಜಲದಿಂದ ಸ್ನಾನ, ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ದಿವ್ಯ ವಸ್ತ್ರ, ಕಸ್ತೂರಿಯ ಪರಿಮಳ ಬೆರೆತ ಗಂಧ. ಜಾಜಿ, ಸಂಪಿಗೆ ಹೂವು ಮತ್ತು ಬಿಲ್ವಪತ್ರೆಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪುಷ್ಪ, ಧೂಪ ಮತ್ತು ದೀಪ. ದಯಾನಿಧಿಯಾದ ದೇವನೇ, ಪಶುಪತಿಯೇ, ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಿದ ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.
A seat fashioned of gems, a bath in snow-cool water, a divine garment adorned with many jewels, sandal paste marked with the fragrance of musk. Flowers of jasmine and champaka with bilva leaves, incense, and a lamp. O God, treasury of compassion, lord of all beings, accept these, conceived in my heart. - 2 ನವರತ್ನಗಳ ಚೂರುಗಳನ್ನು ಕೂರಿಸಿದ ಬಂಗಾರದ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪ, ಪಾಯಸ, ಐದು ಬಗೆಯ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳು, ಹಾಲು ಮೊಸರು, ಬಾಳೆಹಣ್ಣು, ಪಾನಕ. ಅಸಂಖ್ಯ ಬಗೆಯ ತರಕಾರಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ರುಚಿಯಾದ ನೀರು, ಪಚ್ಚಕರ್ಪೂರದ ಚೂರುಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ತಾಂಬೂಲ. ಪ್ರಭುವೇ, ನಾನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.
In a golden vessel set with pieces of the nine gems: ghee, payasa, five kinds of food, milk and curd, bananas and a sweet drink. Countless vegetable dishes, pleasant water, and betel bright with bits of camphor. O Lord, accept these, prepared by me in my mind with devotion. - 3 ಛತ್ರ, ಎರಡು ಚಾಮರಗಳು, ಬೀಸಣಿಗೆ, ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕನ್ನಡಿ. ವೀಣೆ, ಭೇರಿ, ಮೃದಂಗ, ಕಹಳೆಗಳ ನಾದ, ಹಾಡು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ. ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಸ್ತುತಿಗಳು, ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ನಿನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ ಪ್ರಭುವೇ, ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.
A parasol, a pair of whisks, a fan and a spotless mirror. The music of veena, kettledrum, mridanga and horn, song and dance. Full prostration and hymns of many kinds: all this I have offered to you by resolve alone. O all-pervading Lord, accept this worship. - 4 ನೀನೇ ನನ್ನ ಆತ್ಮ, ಗಿರಿಜೆಯೇ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳೇ ನಿನ್ನ ಪರಿವಾರದವರು, ನನ್ನ ದೇಹವೇ ನಿನ್ನ ಮನೆ. ನಾನು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ನಿನ್ನ ಪೂಜೆ, ನನ್ನ ನಿದ್ರೆಯೇ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಿತಿ. ನನ್ನ ಕಾಲುಗಳ ನಡಿಗೆಯೇ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ನನ್ನ ಮಾತುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸ್ತೋತ್ರಗಳು. ಶಂಭುವೇ, ನಾನು ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮವೂ ನಿನ್ನ ಆರಾಧನೆಯೇ ಆಗಿದೆ.
You are my self, Girija is my intellect, my life-breaths are your attendants, my body is your house. My enjoyment of the objects of the senses is your worship, my sleep is the state of samadhi. The walking of my feet is circumambulation, all my words are hymns. O Shambhu, whatever act I perform, all of it is your worship. - 5 ಕೈಕಾಲುಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ, ಮಾತಿನಿಂದ ಅಥವಾ ದೇಹದಿಂದ ಆದ, ಕರ್ಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ, ಕಿವಿ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಆದ, ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಪರಾಧ, ವಿಹಿತವಾದುದನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು ಇರಲಿ ನಿಷಿದ್ಧವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿರುವುದು ಇರಲಿ, ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕ್ಷಮಿಸು. ಕರುಣೆಯ ಸಾಗರನೇ, ಶ್ರೀ ಮಹಾದೇವನೇ, ಶಂಭುವೇ, ನಿನಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ, ಜಯವಾಗಲಿ.
Whatever wrong I have done with hands or feet, by speech or body, through action, through ears or eyes, or in the mind, whether in what was enjoined or in what was forbidden, forgive all of it. Victory, victory to you, ocean of compassion, glorious Mahadeva, Shambhu.
ಈ ಸ್ತೋತ್ರದ ಬಗ್ಗೆAbout this hymn
ಸ್ತೋತ್ರದ ಕೊನೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಇದನ್ನು ಶ್ರೀ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ಕೃತಿ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಶಂಕರರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಂತೆ ಇದರ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನೂ ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗದು.
The colophon attributes the hymn to Shankaracharya. As with many hymns under his name, the authorship cannot be settled with certainty.
ಮಾನಸ ಪೂಜೆ ಎಂದರೆ ಷೋಡಶೋಪಚಾರ ಪೂಜೆಯ ಪ್ರತಿ ಹಂತವನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಕಲ್ಪಿಸಿ ಅರ್ಪಿಸುವುದು. ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಆಸನದಿಂದ ನೃತ್ಯಗೀತಗಳವರೆಗೆ ಈ ಉಪಚಾರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತವೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಇಡೀ ಬದುಕನ್ನೇ ಪೂಜೆಯಾಗಿ ನೋಡುತ್ತದೆ. ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಶಿವನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಅದ್ವೈತ ಪರಂಪರೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
Manasa puja means offering each stage of the sixteenfold worship in the mind alone. The first three verses take these offerings in order, from the seat to music and dance. The fourth verse sees the whole of life as worship. The Advaita tradition values it especially, since it speaks of the self as one with Shiva.
ಮೊದಲ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿವೆ, ಐದನೆಯದು ಮಾಲಿನೀ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ. “ಕರಚರಣಕೃತಂ” ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುವ ಈ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನಿತ್ಯ ಪೂಜೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮಾಪಣೆಯ ಶ್ಲೋಕವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಯೂ ಹೇಳುವ ಪದ್ಧತಿ ಇದೆ. ಸ್ತೋತ್ರಕ್ಕೆ ಫಲಶ್ರುತಿ ಇಲ್ಲ.
The first four verses are in shardulavikridita metre and the fifth in malini. This fifth verse, beginning kara-charana-kritam, is also widely recited on its own as the closing prayer for forgiveness at the end of daily worship. The hymn has no phalashruti.
ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂಲದ “ಶ್ರವಣ ನಯನಜಂ” ಎಂಬುದನ್ನು ಒಂದೇ ಸಮಾಸವಾಗಿ “ಶ್ರವಣನಯನಜಂ” ಎಂದು ಸೇರಿಸಿ ಮುದ್ರಿಸಿದ್ದೇವೆ.
In verse 5 we print the source’s shravana nayanajam joined as a single compound, shravananayanajam.
ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ಆವೃತ್ತಿಗಳು ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದೇವೆ. · Sources: several. Where readings differ, the difference is noted here.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಕಾಯುವಾಗಲೋ, ಕಚೇರಿಯ ಸರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಾಗಲೋ ದೀಪ ಹಚ್ಚಲು, ಹೂವು ಏರಿಸಲು ಅವಕಾಶವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸ್ತೋತ್ರ ನೆನಪಿಸುವಂತೆ, ಪೂಜೆಯ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸು ತಾನೇ ಒದಗಿಸಬಲ್ಲದು.
Waiting at a bus stop or standing in an office queue, there is no chance to light a lamp or offer a flower. As this hymn reminds us, the mind can supply the materials of worship by itself.
ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ನಡಿಗೆ, ಮಾತು, ದಿನದ ಕೆಲಸ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಗಮನದಿಂದ, ಅರ್ಪಣಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ದಿನವೂ ಒಂದು ಪೂಜೆಯಂತೆ ಆಗಬಲ್ಲದು ಎಂದು ಅದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
The fourth verse goes a step further. It suggests that when our walking, our speech and the day’s work are done with attention and as an offering, an ordinary day can become a kind of worship.