ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರದ ನಾಟ್ಯಪ್ರಶಂಸಾ ಎಂಬ ಚಿಕ್ಕ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು.
ಇದು ಕಾಳಿದಾಸನ ಮಾಲವಿಕಾಗ್ನಿಮಿತ್ರ ನಾಟಕದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶ್ಲೋಕ. ನಾಟಕ ಏನು ಮತ್ತು ಅದು ಏಕೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಒಳ್ಳೆಯ ಉತ್ತರ ಇಲ್ಲ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ದೇವಾನಾಮಿದಮಾಮನನ್ತಿ ಮುನಯಃ ಕಾನ್ತಂ ಕ್ರತುಂ ಚಾಕ್ಷುಷಂ
ರುದ್ರೇಣೇದಮುಮಾಕೃತವ್ಯತಿಕರೇ ಸ್ವಾಙ್ಗೇ ವಿಭಕ್ತಂ ದ್ವಿಧಾ ।
ತ್ರೈಗುಣ್ಯೋದ್ಭವಮತ್ರ ಲೋಕಚರಿತಂ ನಾನಾರಸಂ ದೃಶ್ಯತೇ
ನಾಟ್ಯಂ ಭಿನ್ನರುಚೇರ್ಜನಸ್ಯ ಬಹುಧಾಪ್ಯೇಕಂ ಸಮಾರಾಧನಮ್ ॥
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
देवानामिदमामनन्ति मुनयः कान्तं क्रतुं चाक्षुषं
रुद्रेणेदमुमाकृतव्यतिकरे स्वाङ्गे विभक्तं द्विधा ।
त्रैगुण्योद्भवमत्र लोकचरितं नानारसं दृश्यते
नाट्यं भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाप्येकं समाराधनम् ॥
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
devānāmidamāmananti munayaḥ kāntaṃ kratuṃ cākṣuṣaṃ
rudreṇedamumākṛtavyatikare svāṅge vibhaktaṃ dvidhā |
traiguṇyodbhavamatra lokacaritaṃ nānārasaṃ dṛśyate
nāṭyaṃ bhinnarucerjanasya bahudhāpyekaṃ samārādhanam ||
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ದೇವಾನಾಮ್ ಇದಮ್ ಆಮನನ್ತಿ ಮುನಯಃ (देवानाम् इदम् आमनन्ति मुनयः, devānām idam āmananti munayaḥ) = ಇದನ್ನು ದೇವತೆಗಳದು ಎಂದು ಮುನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (the sages call this a thing of the gods)
- ಕಾನ್ತಮ್ ಕ್ರತುಮ್ ಚಾಕ್ಷುಷಮ್ (कान्तम् क्रतुम् चाक्षुषम्, kāntam kratum cākṣuṣam) = ಕಣ್ಣಿಗೆ ನಡೆಯುವ ಸುಂದರವಾದ ಯಜ್ಞ (a lovely sacrifice performed for the eye)
- ರುದ್ರೇಣ ಇದಮ್ (रुद्रेण इदम्, rudreṇa idam) = ಇದನ್ನು ರುದ್ರನು (this, by Rudra)
- ಉಮಾಕೃತವ್ಯತಿಕರೇ (उमाकृतव्यतिकरे, umākṛtavyatikare) = ಉಮೆಯೊಡನೆ ಸೇರಿದಾಗ (when he joined with Uma)
- ಸ್ವಾಙ್ಗೇ ವಿಭಕ್ತಮ್ ದ್ವಿಧಾ (स्वाङ्गे विभक्तम् द्विधा, svāṅge vibhaktam dvidhā) = ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಎರಡಾಗಿ ಹಂಚಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು (divided in two in his own body)
- ತ್ರೈಗುಣ್ಯೋದ್ಭವಮ್ (त्रैगुण्योद्भवम्, traiguṇyodbhavam) = ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ (born of the three qualities)
- ಅತ್ರ ಲೋಕಚರಿತಮ್ (अत्र लोकचरितम्, atra lokacaritam) = ಇಲ್ಲಿ ಲೋಕದ ನಡವಳಿಕೆ (here the ways of the world)
- ನಾನಾರಸಮ್ ದೃಶ್ಯತೇ (नानारसम् दृश्यते, nānārasam dṛśyate) = ಹಲವು ರಸಗಳಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ (are seen in all their moods)
- ನಾಟ್ಯಮ್ (नाट्यम्, nāṭyam) = ನಾಟ್ಯ (drama)
- ಭಿನ್ನರುಚೇಃ ಜನಸ್ಯ (भिन्नरुचेः जनस्य, bhinnaruceḥ janasya) = ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರುಚಿಯ ಜನಕ್ಕೆ (for people of differing tastes)
- ಬಹುಧಾ ಅಪಿ ಏಕಮ್ ಸಮಾರಾಧನಮ್ (बहुधा अपि एकम् समाराधनम्, bahudhā api ekam samārādhanam) = ಹಲವು ಬಗೆಯಾದರೂ ಒಂದೇ ಆರಾಧನೆ (though manifold, the one satisfaction)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಕಣ್ಣಿಗೆ ನಡೆಯುವ ಈ ಸುಂದರವಾದ ಯಜ್ಞ ದೇವತೆಗಳದು ಎಂದು ಮುನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಉಮೆಯೊಡನೆ ಸೇರಿದಾಗ ರುದ್ರನು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿಯೇ ಎರಡಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಲೋಕದ ನಡವಳಿಕೆ ಹಲವು ರಸಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರುಚಿಯ ಜನರಿಗೆ ಹಲವು ಬಗೆಯಾಗಿ ಒಂದೇ ಆರಾಧನೆಯಾಗುವುದು ನಾಟ್ಯ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
The sages call this a lovely sacrifice for the eye, belonging to the gods. When Rudra joined with Uma he divided it in two in his own body. Here the conduct of the world, born of the three qualities, is seen in all its moods. Drama is the one entertainment that satisfies, in many ways at once, people of differing tastes.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ಈ ಶ್ಲೋಕ ಕಾಳಿದಾಸನ ಮಾಲವಿಕಾಗ್ನಿಮಿತ್ರ ನಾಟಕದ ಮೊದಲ ಅಂಕದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ ಅದನ್ನು ನಾಟ್ಯಪ್ರಶಂಸಾ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.
The verse comes from the first act of Kalidasa’s Malavikagnimitra. The Subhashitaratnabhandagara includes it in its section in praise of drama.
ರುದ್ರನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಎರಡಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡದ್ದು ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರ ರೂಪ. ತಾಂಡವ ಮತ್ತು ಲಾಸ್ಯ ಎಂಬ ನೃತ್ಯದ ಎರಡು ಬಗೆಗಳು ಆ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ಬಂದವು ಎಂಬುದು ಸಂಪ್ರದಾಯ.
Rudra dividing his body in two is the Ardhanarishvara form. Tradition holds that the two kinds of dance, tandava and lasya, come from those two halves.
ಸಮಾರಾಧನ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವುದು. ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರುಚಿಯವರು ಒಂದೇ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ತೃಪ್ತರಾಗುವುದು ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಶ್ಲೋಕದ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ.
Samaradhana means satisfying everyone together. The claim of the verse is that only in drama do people of different tastes sit in one hall and go away satisfied.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 32. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 32. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಇಂದು ನಾಟಕದ ಜಾಗವನ್ನು ಸಿನಿಮಾ ಮತ್ತು ಧಾರಾವಾಹಿಗಳು ತುಂಬಿವೆ. ಮನೆಯವರೆಲ್ಲ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಳಿತು ನೋಡುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಈಗಲೂ ಅದೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
Today film and serials have taken the place of drama. A programme the whole household watches together still does the same work.
ಆದರೆ ಈಗ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪರದೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಒಟ್ಟಿಗೆ ನೋಡುವ ಒಂದು ಗಂಟೆ ಮನೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.
Now each person watches something different on a separate screen. The verse is a reminder that one hour watched together holds a household together.