ಶ್ಲೋಕ (ಕನ್ನಡ)
ಸಂಜಯ ಉವಾಚ
ಏವಮುಕ್ತೋ ಹೃಷೀಕೇಶೋ ಗುಡಾಕೇಶೇನ ಭಾರತ ।
ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ರಥೋತ್ತಮಮ್ ॥ 24 ॥
ಶ್ಲೋಕ (ದೇವನಾಗರಿ)
सञ्जय उवाच
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ 24 ॥
ಶ್ಲೋಕ (English IAST)
sañjaya uvāca
evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata |
senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam || 24 ||
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಸಂಜಯ ಉವಾಚ (सञ्जय उवाच, sañjaya uvāca) = ಸಂಜಯ ಹೇಳಿದನು (Sanjaya said)
- ಏವಮ್ (एवम्, evam) = ಹೀಗೆ (thus)
- ಉಕ್ತಃ (उक्तः, uktaḥ) = ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ (addressed)
- ಹೃಷೀಕೇಶಃ (हृषीकेशः, hṛṣīkeśaḥ) = ಹೃಷೀಕೇಶ (Hrishikesha)
- ಗುಡಾಕೇಶೇನ (गुडाकेशेन, guḍākeśena) = ಗುಡಾಕೇಶನಿಂದ, ಅಂದರೆ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದ ಅರ್ಜುನನಿಂದ (by Gudakesha, Arjuna, the conqueror of sleep)
- ಭಾರತ (भारत, bhārata) = ಓ ಭರತವಂಶಜನೇ, ಅಂದರೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನೇ (O descendant of Bharata, Dhritarashtra)
- ಸೇನಯೋಃ ಉಭಯೋಃ (सेनयोः उभयोः, senayoḥ ubhayoḥ) = ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ (of both armies)
- ಮಧ್ಯೇ (मध्ये, madhye) = ನಡುವೆ (between)
- ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ (स्थापयित्वा, sthāpayitvā) = ನಿಲ್ಲಿಸಿ (having halted)
- ರಥೋತ್ತಮಮ್ (रथोत्तमम्, rathottamam) = ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ರಥವನ್ನು (the finest of chariots)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಸಂಜಯ ಹೇಳಿದನು: ಓ ಭರತವಂಶಜನೇ, ಗುಡಾಕೇಶನಾದ ಅರ್ಜುನ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಹೃಷೀಕೇಶನು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ,
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
Sanjaya said: O descendant of Bharata, addressed thus by Gudakesha, Hrishikesha halted that finest of chariots between the two armies,
ಚಿಂತನ (Reflection)
ವೃದ್ಧ ರಾಜ ಇನ್ನೂ ಆಸೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಜುನ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಕೃಷ್ಣ ಅಹಿಂಸೆಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಬಹುದೇನೋ. ಆ ಆಸೆಯನ್ನು ಮುರಿಯಲೆಂದೇ ಸಂಜಯ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಮಧುಸೂದನ ಸರಸ್ವತಿಗಳೂ ಆನಂದಗಿರಿಗಳೂ. ತನ್ನನ್ನು ಸಾರಥಿಯಾಗಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ಭಗವಂತ ಸಿಟ್ಟಾಗಲಿಲ್ಲ, ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ತಿರುಗಿಸಲೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಮಧುಸೂದನರು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ರಥ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭಾರತ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ರಾಜನಿಗೆ ಒಂದು ನೆನಪು: ಭರತವಂಶದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನಾದರೂ ನೆನೆದು ಜ್ಞಾತಿಗಳ ಮೇಲಿನ ದ್ರೋಹವನ್ನು ಬಿಡು. ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಎಂದರೆ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದವನು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವ ಅರ್ಜುನ.
The old king is still hoping. Perhaps Krishna, asked like this, will take the side of non-violence and turn Arjuna back. Madhusudana Saraswati and Anandagiri both say Sanjaya speaks to end that hope. The Lord is not offended at being made a charioteer, Madhusudana notes, and he does not turn Arjuna away from the war. He drives. ‘Bharata’ is a reminder to the king: think of the honour of your line, and give up this enmity with your own kin. Gudakesha is Arjuna, master of sleep, alert everywhere.
ಶ್ರೀ ಮಧುಸೂದನ ಸರಸ್ವತಿಗಳ ಗೂಢಾರ್ಥದೀಪಿಕಾ; ಶ್ರೀ ಆನಂದಗಿರಿಗಳ ಭಾಷ್ಯಟೀಕೆ
Sri Madhusudana Saraswati, Gudhartha Dipika; Sri Anandagiri, Tika on the Bhashya
ಶ್ಲೋಕ 1.24ರ ವಿವರಣೆContext and commentary on verse 1.24
ಇಲ್ಲಿಂದ ಸಂಜಯ ಮತ್ತೆ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಗುಡಾಕಾ’ ಎಂದರೆ ನಿದ್ರೆ, ಅದರ ಈಶ ‘ಗುಡಾಕೇಶ’, ಅಂದರೆ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಎಂದು ಶ್ರೀಧರ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗುಡ ಮತ್ತು ಕೇಶ ಎಂದು ಬಿಡಿಸಿ, ದಟ್ಟವಾದ ಗುಂಗುರು ಕೂದಲಿನವನು ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.
Here Sanjaya takes up the narration again. Gudaka means sleep, and its lord is Gudakesha, the one who has conquered sleep, as Sridhara Swami explains. Some split the word instead as guda and kesha and give another meaning: the one with thick curly hair.
ಒಂದೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹೃಷೀಕೇಶ ಮತ್ತು ಗುಡಾಕೇಶ ಎಂಬ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಒಬ್ಬ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಒಡೆಯ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ನಿದ್ರೆಯ ಒಡೆಯ. ಈ ನಾದದ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಾಸರ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ ರಚನೆ ಎಂದು ಹಲವರು ಮೆಚ್ಚುತ್ತಾರೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ಕೃಷ್ಣ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಲಹೆಯನ್ನೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇಳಿದಂತೆ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರ.
Two names come in a single line: Hrishikesha and Gudakesha, lord of the senses and lord of sleep. Many admire the echo as a deliberate touch of Vyasa’s craft. Krishna, for his part, gives no advice here. He simply halts the chariot, as he was asked.
ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.
Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಅರ್ಜುನ ‘ರಥ ನಿಲ್ಲಿಸು’ ಎಂದಾಗ ಕೃಷ್ಣ ‘ಯಾಕೆ?’ ಎಂದು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ‘ನೋಡಿದರೆ ನಿನಗೆ ಕಷ್ಟವಾದೀತು’ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಲೂ ಇಲ್ಲ.
When Arjuna said ‘halt the chariot’, Krishna did not ask why. Nor did he warn that looking might be hard.
ಕೆಲವು ಪಾಠಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಕಲಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಲಿಯುವವರು ತಾವೇ ಹೋಗಿ ನೋಡಬೇಕು. ಆಗ ಗುರು ಮಾಡಬೇಕಾದದ್ದು ಇಷ್ಟೇ: ಅವರು ನೋಡಬೇಕಾದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವರು ಕುಸಿದಾಗ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವುದು. ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಹೆತ್ತವರಿಗೂ ಇದು ಪರಿಚಿತ ಸಂಗತಿ.
Some lessons cannot be taught by telling. The learner has to go and see. Then the teacher’s task is only this: to halt the chariot where the learner needs to look, and to be close by when the learner falls. Parents raising children know this too.