ಭಗವದ್ಗೀತೆ 12.3 ಅರ್ಥ: ಯೇ ತ್ವಕ್ಷರಮನಿರ್ದೇಶ್ಯಮ್

ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಇಲ್ಲಿ ‘ಉಪಾಸನೆ’ಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ: ಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳುವಂತೆ ಉಪಾಸ್ಯ ವಸ್ತುವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಷಯವಾಗಿಸಿ ಅದರ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಎಣ್ಣೆಯ ಧಾರೆಯಂತೆ ಒಂದೇ ಬಗೆಯ ಅರಿವಿನ ಹರಿವಿನಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ನೆಲೆಸುವುದು. ಅಕ್ಷರದ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನೂ ಅವರು ಬಿಡಿಸುತ್ತಾರೆ: ಅವ್ಯಕ್ತವಾದ್ದರಿಂದ ಮಾತಿಗೆ ಸಿಗದ್ದು, ಆಕಾಶದಂತೆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಸಿಗದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಿಂತನೆಗೂ ನಿಲುಕದ್ದು. ‘ಕೂಟ’ ಎಂದರೆ ಹೊರಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿ ಕಂಡು ಒಳಗೆ ದೋಷವುಳ್ಳದ್ದು, ಅಂದರೆ ಸಂಸಾರದ ಬೀಜವಾದ ಮಾಯೆ. ಅದರ ಅಧ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ‘ಕೂಟಸ್ಥ’, ಇಲ್ಲವೇ ರಾಶಿಯಂತೆ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತದ್ದು.

Here Shankara gives his well-known definition of ‘upasana’: making the object of worship, as the scripture describes it, the object of the mind, approaching it, and dwelling on it for a long time in a continuous flow of the same awareness, like a stream of oil. He also unfolds the qualities of the imperishable: being unmanifest it cannot be put into words, it pervades all like space, and since it is not an object of the senses it cannot be thought by the mind either. ‘Kuta’ is what looks good outside but is flawed within, that is, maya, the seed of worldly existence. ‘Kutastha’ is what abides in it as its overseer, or else what stands unmoving like a heap.

ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳೆಲ್ಲ ಜೀವಾತ್ಮನವು. ದೇಹಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ್ದರಿಂದ ‘ದೇವ’, ‘ಮನುಷ್ಯ’ ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗದ್ದು ‘ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯ’. ಎಲ್ಲ ದೇಹಗಳಲ್ಲೂ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಸರ್ವತ್ರಗ’. ಯಾವ ದೇಹದ ವಿಶೇಷ ಆಕಾರಕ್ಕೂ ಅಂಟದೆ ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಬಗೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ‘ಕೂಟಸ್ಥ’. ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ಮೂರು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯ’, ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಪದಗಳನ್ನು ಅವರು ಭಾಗವತ, ಋಗ್ವೇದದ ನಾಸದೀಯ ಸೂಕ್ತ, ಮನುಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವರ್ಣನೆಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾರೆ, ‘ಕೂಟಸ್ಥ’ಕ್ಕೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದು ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.

For Ramanuja all these qualities belong to the individual self. Being other than the body, it cannot be indicated by words such as ‘god’ or ‘human’, and so it is ‘anirdeshya’. Being present in all bodies, it is ‘sarvatraga’. Not bound to the particular shape of any body and alike in all, it is ‘kutastha’. Madhva takes the third and fourth verses together. He links the words ‘anirdeshya’ and ‘avyakta’ to descriptions of prakriti in the Bhagavata, the Nasadiya hymn of the Rigveda and the Manusmriti, and gives ‘kutastha’ the sense of abiding in space.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

‘ಎಣ್ಣೆಯ ಧಾರೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ಉಪಮೆ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ತುಂಡು ತುಂಡಾದ ಗಮನವಲ್ಲ, ಕಡಿಯದ ಹರಿವು.

Shankara’s image of ‘a stream of oil’ is one of the loveliest pictures of meditation. Not attention in broken pieces, but an unbroken flow.

ಇಂದಿನ ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನಿನ ಸೂಚನೆಗಳ ನಡುವೆ ಆ ಹರಿವು ಕಷ್ಟ. ದಿನದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ನಿಮಿಷ ಫೋನನ್ನು ದೂರವಿಟ್ಟು ಒಂದೇ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಗಮನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

Amid today’s phone notifications that flow is hard. The practice of keeping the phone away for a few minutes a day and holding the mind on one thing strengthens attention.