ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಇರುವವರೂ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು ಬಯಸುವುದನ್ನು ನಾವು ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಂಪತ್ತು ಕಾರಣವಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ವಭಾವ ಕಾರಣ.
ಈ ಶ್ಲೋಕ ಭಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ಬದುಕುವವನ ಬಡತನದ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೆಲ್ಲ ಇದ್ದರೂ ಮನಸ್ಸು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ತಿರುವು ಬರುತ್ತದೆ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ಭಿಕ್ಷಾಶನಂ ತದಪಿ ನೀರಸಮೇಕವಾರಂ ಶಯ್ಯಾ ಚ ಭೂಃ ಪರಿಜನೋ ನಿಜದೇಹಮಾತ್ರಮ್
ವಸ್ತ್ರಂ ಸುಜೀರ್ಣಶತಖಂಡಮಯೀ ಚ ಕಂಥಾ ಹಾ ಹಾ ತಥಾಪಿ ವಿಷಯಾನ್ನ ಜಹಾತಿ ಚೇತಃ
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
भिक्षाशनं तदपि नीरसमेकवारं शय्या च भूः परिजनो निजदेहमात्रम्
वस्त्रं सुजीर्णशतखण्डमयी च कन्था हा हा तथापि विषयान्न जहाति चेतः
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
bhikṣāśanaṃ tadapi nīrasamekavāraṃ śayyā ca bhūḥ parijano nijadehamātram
vastraṃ sujīrṇaśatakhaṇḍamayī ca kanthā hā hā tathāpi viṣayānna jahāti cetaḥ
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಭಿಕ್ಷಾಶನಂ (भिक्षाशनं, bhikṣāśanaṃ) = ಭಿಕ್ಷೆಯ ಊಟ (ಭಿಕ್ಷಾ + ಅಶನಂ) (food got by begging)
- ತದಪಿ (तदपि, tadapi) = ಅದೂ ಕೂಡ (even that)
- ನೀರಸಮೇಕವಾರಂ (नीरसमेकवारं, nīrasamekavāraṃ) = ರುಚಿಯಿಲ್ಲದ್ದು ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಸಲ (ನೀರಸಂ + ಏಕವಾರಂ) (tasteless, and only once a day)
- ಶಯ್ಯಾ (शय्या, śayyā) = ಹಾಸಿಗೆ (bed)
- ಚ (च, ca) = ಮತ್ತು (and)
- ಭೂಃ (भूः, bhūḥ) = ನೆಲ (the ground)
- ಪರಿಜನೋ (परिजनो, parijano) = ಪರಿವಾರ (household, attendants)
- ನಿಜದೇಹಮಾತ್ರಮ್ (निजदेहमात्रम्, nijadehamātram) = ತನ್ನ ದೇಹ ಮಾತ್ರ (only one’s own body)
- ವಸ್ತ್ರಂ (वस्त्रं, vastraṃ) = ಬಟ್ಟೆ (clothing)
- ಸುಜೀರ್ಣಶತಖಂಡಮಯೀ (सुजीर्णशतखण्डमयी, sujīrṇaśatakhaṇḍamayī) = ಬಹಳ ಹಳೆಯ ನೂರು ತುಂಡುಗಳಿಂದ ಆದದ್ದು (made of a hundred very worn pieces)
- ಚ (च, ca) = ಮತ್ತು (and)
- ಕಂಥಾ (कन्था, kanthā) = ತುಂಡು ಹೊಲಿದ ಹೊದಿಕೆ (a patched quilt)
- ಹಾ ಹಾ (हा हा, hā hā) = ಅಯ್ಯೋ ಅಯ್ಯೋ (alas, alas)
- ತಥಾಪಿ (तथापि, tathāpi) = ಆದರೂ (and yet)
- ವಿಷಯಾನ್ನ (विषयान्न, viṣayānna) = ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲ (ವಿಷಯಾನ್ + ನ) (not the objects of desire)
- ಜಹಾತಿ (जहाति, jahāti) = ಬಿಡುತ್ತದೆ (gives up)
- ಚೇತಃ (चेतः, cetaḥ) = ಮನಸ್ಸು (the mind)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಊಟ ಭಿಕ್ಷೆಯದು, ಅದೂ ರುಚಿಯಿಲ್ಲದ್ದು, ಅದೂ ದಿನಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಸಲ. ಹಾಸಿಗೆ ನೆಲ, ಪರಿವಾರ ತನ್ನ ದೇಹ ಮಾತ್ರ. ಬಟ್ಟೆ ನೂರು ತುಂಡು ಜೋಡಿಸಿದ ಹಳೆಯ ಹೊದಿಕೆ. ಅಯ್ಯೋ, ಆದರೂ ಮನಸ್ಸು ವಿಷಯಸುಖಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
The food is begged, tasteless, and only once a day. The bed is the bare ground, and the only household is one’s own body. The clothing is a quilt of a hundred worn scraps. Alas, and still the mind does not let go of its pleasures.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ಕಂಥಾ ಎಂದರೆ ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಯ ತುಂಡುಗಳನ್ನು ಹೊಲಿದು ಮಾಡಿದ ಹೊದಿಕೆ. ನೂರು ತುಂಡು ಎಂಬುದು ನಿಖರ ಲೆಕ್ಕವಲ್ಲ, ಎಷ್ಟು ಹರಿದಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುವ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ.
Kantha means a quilt stitched from worn scraps. The hundred pieces are not an exact count but an exaggeration to show how torn it is.
ತನ್ನ ದೇಹವೇ ತನ್ನ ಪರಿವಾರ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಒಂಟಿತನವನ್ನು ಒಂದೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಬಿಡಲಾಗಿದೆ. ಹಾ ಹಾ ಎಂಬ ಉದ್ಗಾರದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವವನಿಗೆ ಇರುವ ಬೇಸರ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
In saying that one’s own body is one’s household, loneliness is told in a single phrase. The cry ha ha carries the speaker’s exasperation at his own mind.
ಈ ಪದ್ಯ ಭರ್ತೃಹರಿಯ ವೈರಾಗ್ಯಶತಕದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
This verse is widely known as one from the Vairagya Shatakam attributed to Bhartrihari.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 76. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 76. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ತೀವ್ರ ಕಾಯಿಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ರೋಗಿಯೂ ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಬಿಡಲು ಹೆಣಗುವುದನ್ನು ವೈದ್ಯರು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾದರೂ ಮನಸ್ಸು ತಾನಾಗಿ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಪಾಠ.
Doctors see even a gravely ill patient struggle to give up old habits. The lesson here is that the mind does not change by itself when circumstances change.
ಬಡತನ ಒಳ್ಳೆಯದು ಎಂದು ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹೊರಗಿನದನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಸಾಲದು, ಒಳಗಿನ ಆಸೆಯನ್ನೂ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
The verse does not praise poverty. It suggests that giving up outward things is not enough and the inner craving needs looking after too.