ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 16 ಅರ್ಥ: ವಿರಿಂಚಿರ್ದೀರ್ಘಾಯುರ್ಭವತು

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬರಹವನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮಾತು ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮ ಚಿರಾಯುವಾಗಿರಲಿ’ ಎಂಬುದು ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಆಶೀರ್ವಾದ. ಆದರೆ ಮರುಕ್ಷಣ ಬರುವ ಮಾತು, ಉಳಿದ ನಾಲ್ಕು ತಲೆಗಳನ್ನು ನೀನೇ ಕಾಯಬೇಕು ಎಂಬುದು, ಆ ಆಶೀರ್ವಾದಕ್ಕೆ ತಿಳಿಯಾದ ತಮಾಷೆಯ ತಿರುವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಮೊದಲು ಐದು ತಲೆಗಳಿದ್ದವು, ಶಿವನ ಉಗುರಿನ ತುದಿಯಿಂದ ಒಂದು ಹೋಯಿತು ಎಂದು ಪುರಾಣಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಕಥೆಯ ವಿವರಗಳು ಪುರಾಣದಿಂದ ಪುರಾಣಕ್ಕೆ ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತವೆ.

In the previous verse the poet questioned Brahma’s writing. Here the same thought takes a step further. ‘Let Brahma be long-lived’ looks at first like a blessing. But the words that follow at once, that his remaining four heads must be guarded by you, give the blessing a light, wry turn. The Puranas say that Brahma once had five heads and lost one to the tip of Shiva’s fingernail, and the details of the story differ from Purana to Purana.

ಆ ನುಡಿಯ ಚಾತುರ್ಯ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಉಳಿದ ತಲೆಗಳಿಗೆ ಅಪಾಯ ಎಲ್ಲಿಂದ? ‘ಸಂರಕ್ಷ್ಯಂ’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಯಬೇಕಾದದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದ ಒಳಗೇ ಅದರ ಉತ್ತರ ಅಡಗಿದೆ. ನನ್ನ ಬಡತನವನ್ನು ಬರೆದವನೇ ಅವನಾದ್ದರಿಂದ ಶಿವನಿಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಬರಬಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕಾಯುವವನೂ ಶಿವನೇ ಆಗಬೇಕು. ಅದಲ್ಲದೆ ‘ತತ್ಪರಶಿರಶ್ಚತುಷ್ಕಂ’ ಎಂಬುದನ್ನು ‘ತತ್ ಪರ ಶಿರಶ್ಚತುಷ್ಕಂ’ ಎಂದು ಬಿಡಿಸಿ ಆ ಒಂದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ನಾಲ್ಕು ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಅಥವಾ ‘ತತ್ಪರಃ’ (ಎಚ್ಚರದಿಂದ ತೊಡಗಿದವನು) ಎಂಬುದನ್ನು ಶಿವನಿಗೇ ಅನ್ವಯಿಸುವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇದೆ. ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳು ಒಂದೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ.

The skill of the phrasing deserves notice. Where does the danger to the other heads come from? The answer lies inside the word ‘samrakshyam’, to be well guarded. Since it was Brahma who wrote the poet’s poverty, Shiva might grow angry, and so Shiva himself must be the one to guard him. Besides, ‘tatparashirashchatushkam’ may be read as ‘tat para shirashchatushkam’, the four heads other than that one, or ‘tatparah’, diligent, may be taken with Shiva, as several readers do. Either reading gives the same picture.

ಮೂರನೆಯ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ವಾದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ವಿಚಾರಃ ಕೋ ವಾ’ ಎಂದರೆ ನನಗೆ ಇನ್ನು ಚರ್ಚೆಯೇನಿದೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಬರಹವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಕವಿ ವಾದ ಕಟ್ಟಬೇಕಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಶಿವನ ಕಟಾಕ್ಷದ ‘ವ್ಯಾಪಾರ’ವೇ, ಅಂದರೆ ಅದರ ಸಹಜ ಕೆಲಸವೇ, ದೀನರನ್ನು ಎತ್ತುವುದು. ‘ಸ್ವಯಮಪಿ’ (ತಾನಾಗಿಯೇ) ಎಂಬ ಪದ ಮುಖ್ಯ. ಕೃಪೆಗೆ ಹೊರಗಿನ ಕಾರಣ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ‘ವಿಶದ’ವನ್ನು ಕೃಪೆಗೆ ಸೇರಿಸಿ ‘ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕೃಪೆಯಿಂದ’ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ‘ವಿಶದ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಶಿವನ ಸಂಬೋಧನೆಯಾಗಿ, ತಿಳಿಯಾದವನೇ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪಾಠವೂ ಇದೆ.

In the third quarter the arguing stops. ‘Vicharah ko va’ means what is there left for me to debate. The poet need build no case against Brahma’s writ, because the ‘vyapara’ of Shiva’s glance, its natural business, is to lift the lowly. The word ‘svayam api’, of its own accord, carries weight: grace needs no cause outside itself. It is usual to take ‘vishada’ with grace, as limpid grace, though some read it as a vocative addressing Shiva as the lucid one.

ಶ್ಲೋಕ 15ರಿಂದ 19ರವರೆಗೆ ಬೇಡಿಕೆಯ ಒಂದು ಸರಣಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕ ತಿರುವಿನ ಜಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಹಿಂದಿನದು ದೂರು, ಇದು ದೂರನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟು ಕೃಪೆಯ ಮೇಲೆ ಭಾರ ಹಾಕುವುದು. ದೇವರೊಂದಿಗೆ ಹೀಗೆ ಸಲಿಗೆಯಿಂದ ತಮಾಷೆ ಮಾಡುವುದು ಭಕ್ತಿಸಾಹಿತ್ಯದ ಒಂದು ಹಳೆಯ ದಾರಿ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಿಖರಿಣೀ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹದಿನೇಳು ಅಕ್ಷರ, ಆರನೆಯ ಅಕ್ಷರದ ನಂತರ ಯತಿ.

Verses 15 to 19 form a run of pleading, and this one stands at its turning point. The previous verse was a complaint, and this one drops the complaint and lays the weight on grace. Joking with God in this familiar way is an old path in devotional poetry. The metre is shikharini, seventeen syllables to the quarter, with the pause after the sixth.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಸರದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಾಗ ನಮ್ಮ ಕೆಲಸ ತಡವಾದರೆ ಎದುರು ಕೂತ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟು ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ನಿಯಮವನ್ನು ಬರೆದವರು ಬೇರೆ ಯಾರೋ, ಎಲ್ಲಿಯೋ ಕೂತವರು.

Standing in a bank queue, when our work is held up we grow annoyed with the clerk at the counter. But the rule was written by someone else, sitting somewhere else.

ಬರೆದವರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತು ಕಳೆಯುತ್ತದೆ. ಎದುರಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಣ್ಣ ಸೌಜನ್ಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕವಿಯೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬರಹದ ಮೇಲಿನ ವಾದವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಬಿಟ್ಟು ಕೃಪೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತಾರೆ.

Hunting down whoever wrote the rule only spends the hours. A small courtesy from the person opposite us moves the work along. The poet too leaves off arguing about Brahma’s writ and turns towards grace.