ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 15 ಅರ್ಥ: ಉಪೇಕ್ಷಾ ನೋ ಚೇತ್

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಎರಡು ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಶಿವನ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟು ಎರಡನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಕಡೆಗಣಿಸಿಲ್ಲ ಎಂದಾದರೆ, ನನ್ನ ಹಣೆಯ ಮೇಲಿನ ಬರಹವನ್ನು ಏಕೆ ಅಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಅಳಿಸಲು ನಿನಗೆ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ ಎಂದಾದರೆ, ಬ್ರಹ್ಮನ ತಲೆಯನ್ನೇ ಉಗುರಿನ ತುದಿಯಿಂದ ಕಿತ್ತವನು ನೀನಲ್ಲವೇ? ಹೀಗೆ ಉಪೇಕ್ಷೆಯೂ ಅಶಕ್ತಿಯೂ ಎರಡೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸಿ ಕವಿ ತಮ್ಮ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಬೇರೆ ದಾರಿಯೇ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

The verse sets two possibilities before Shiva and closes both. If you are not overlooking me, why do you not erase the writing on my forehead? If you have not the power to erase it, was it not you who took off Brahma’s head itself with the tip of a nail? Showing that neither indifference nor inability will stand, the poet leaves no other road open for his request.

ವಿಧಿಲಿಪಿ ಎಂದರೆ ವಿಧಿಯ ಬರಹ. ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗುವಿನ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮ ಅದರ ಬದುಕನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದರ ಹಿಂದಿದೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನೇ ಹಣೆಬರಹ ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ. ವಿಧಿ ಎಂಬುದು ಬ್ರಹ್ಮನ ಹೆಸರೂ ಹೌದು, ನಿಯಮ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಉಂಟು. ಕವಿ ಅಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಿರುವುದು ಕಷ್ಟವನ್ನಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಆ ಬರಹದ ಎರಡು ಗುಣಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅದು ನಿನ್ನ ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಬೆನ್ನು ಮಾಡಿದೆ, ಮತ್ತು ದುರಾಶೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಅಳಿಸಬೇಕಾದದ್ದು ಮನಸ್ಸಿನ ಈ ತಿರುಗುವಿಕೆ.

Vidhilipi means the writing of Vidhi. Behind it lies the belief that Brahma writes a child’s life on its forehead at birth, what Kannada calls hanebaraha. Vidhi is both a name of Brahma and a word for a rule. It is worth noticing that what the poet asks to have erased is not his hardship. He names only two qualities of that writing: it is turned away from meditation on you, and it is crowded with futile longings. What is to be erased is this turning of the mind.

ಬ್ರಹ್ಮನ ತಲೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಮೊದಲು ಐದು ತಲೆಗಳಿದ್ದವು, ಶಿವ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ತೆಗೆದನು ಎಂದು ಪುರಾಣಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಕಾರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಆವೃತ್ತಿಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಐದನೆಯ ತಲೆ ಅಹಂಕಾರದ ಮಾತನ್ನಾಡಿತು ಎಂದು ಕೆಲವು ಕಡೆ, ಬೆಳಕಿನ ಸ್ತಂಭದ ತುದಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದನು ಎಂದು ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನೇ ಅಲ್ಲ, ಶಿವನ ಉಗ್ರ ರೂಪವಾದ ಭೈರವ ಎಡಗೈ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಉಗುರಿನಿಂದ ಆ ತಲೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತನು ಎಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ಆ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ದೋಷ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಶ್ಲೋಕದ ‘ಕರನಖಮುಖ’ (ಕೈಯುಗುರಿನ ತುದಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಈ ಉಗುರಿನ ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಈಗ ನಾಲ್ಕು ತಲೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

The story of Brahma’s head needs a short telling. The Puranas say that Brahma once had five heads and that Shiva removed one of them. The versions differ over the reason. In some the fifth head spoke arrogantly, in others Brahma lied about having reached the top of the pillar of light. In several versions it is not Shiva himself but Bhairava, his fierce form, who tore the head off with the nail of his left thumb, and they add that the guilt of killing a brahmin then followed him. The verse’s ‘karanakhamukha’, the tip of a hand’s nail, fits this version with the nail. Tradition explains that this is why Brahma is now said to have four heads.

‘ಸುವೃತ್ತ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷೆ ಇದೆ. ವೃತ್ತ ಎಂದರೆ ದುಂಡು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸುವೃತ್ತ ಎಂದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ದುಂಡಾದದ್ದು. ತಲೆಗೆ ಇದು ಸಹಜವಾದ ವರ್ಣನೆ. ವೃತ್ತ ಎಂದರೆ ನಡತೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಉಂಟು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸುವೃತ್ತ ಎಂದರೆ ಒಳ್ಳೆಯ ನಡತೆಯುಳ್ಳದ್ದು. ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಿಂತಾಗ ಸಾಲಿನ ಒಳಗೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಚೆನ್ನಾಗಿ ದುಂಡಾಗಿತ್ತು, ಒಳ್ಳೆಯ ನಡತೆಯದೂ ಆಗಿತ್ತು, ಆದರೂ ಅದು ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ‘ನ ನ ಖಲು’ ಎಂಬ ಎರಡು ನಕಾರಗಳು ಸೇರಿ ಬಲವಾದ ಹೌದು ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ.

‘Suvritta’ carries a pun. Vritta means round, so suvritta means nicely rounded, a natural way to describe a head. Vritta also means conduct, so suvritta means of good conduct. When the two senses stand together a small irony rises within the line. It was well rounded, it was of good conduct, and still it did not survive. Many read the two negatives of ‘na na khalu’ as combining into an emphatic yes.

ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ದಿಟ್ಟವಾದದ್ದು. ದೇವರ ಜೊತೆ ಹೀಗೆ ವಾದಿಸುವುದು, ಹಿಂದಿನ ಕೆಲಸವನ್ನೇ ಪುರಾವೆಯಾಗಿ ಮುಂದೆ ಇಡುವುದು ಸ್ತೋತ್ರ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದುಬಂದ ಕ್ರಮ. ಅದು ಅಗೌರವವಲ್ಲ, ಹತ್ತಿರವಾದವರ ಜೊತೆ ಆಡುವ ಮಾತಿನ ರೀತಿ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಬಂಧುತ್ವದ ಹಕ್ಕು ಈ ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕ ಇದೇ ಕಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ಬ್ರಹ್ಮ ಬಹಳ ಕಾಲ ಬದುಕಲಿ ಆದರೆ ಉಳಿದ ನಾಲ್ಕು ತಲೆಗಳನ್ನು ನೀನೇ ಕಾಯಬೇಕು ಎಂದು ತಮಾಷೆಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಿಖರಿಣೀ.

Of the verses so far this is the boldest. Arguing with God in this way, and holding up an earlier deed as evidence, is a long established manner in the tradition of hymns. It is not disrespect but the way of speaking used with those who are close. The claim of kinship in the fourteenth verse has made room for this daring. The next verse takes up the same story again and says, half in jest, that Brahma may live long but that his four remaining heads must be guarded by you. The metre is shikharini.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಹಳೆಯ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ಇದು ಸರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಹೇಳಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ಕಾರ್ಯಾಗಾರದ ಕೆಲಸಗಾರ ಮುಚ್ಚಳವನ್ನು ತೆಗೆದು ಒಳಗೆ ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

Everyone has already said of an old machine that it cannot be set right. Even so the workman in the workshop lifts the cover and looks inside.

ಇದು ನನ್ನ ಹಣೆಬರಹ ಎಂದು ನಾವು ಹೇಳುವಾಗ, ಹಲವು ಬಾರಿ ಅದು ದಣಿವಿನ ಮಾತಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಬದಲಾಗದ್ದು ಯಾವುದು, ಇನ್ನೂ ನಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವುದು ಯಾವುದು ಎಂದು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ನೋಡುವುದು ಸ್ವಲ್ಪ ಜಾಗ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ.

When we say that this is our fate, it is often the language of tiredness. Separating what cannot be changed from what is still in our hands opens a little room.