ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 21 ಅರ್ಥ: ಧೃತಿಸ್ತಂಭಾಧಾರಾಂ ದೃಢಗುಣ

ಪಟಕುಟಿ ಎಂದರೆ ಬಟ್ಟೆಯಿಂದ ಹೂಡುವ ಗುಡಾರ. ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿರುವ ರಾಜನಿಗೂ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಹೊರಟ ದೇವರಿಗೂ ದಾರಿಯ ನಡುವೆ ಇಂಥ ಗುಡಾರವನ್ನು ಹೂಡುವುದು ಹಿಂದಿನ ಪದ್ಧತಿ. ಕವಿ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನೇ ಅಂಥ ಒಂದು ಗುಡಾರವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರತಿ ವಿಶೇಷಣವೂ ಗುಡಾರಕ್ಕೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಧೃತಿ ಎಂದರೆ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ತಾಳ್ಮೆ, ಅದೇ ನಡುಗಂಬ. ಸಗಮನಾ ಎಂದರೆ ಎತ್ತಿ ಒಯ್ಯಬಹುದಾದದ್ದು, ಮನಸ್ಸಿನ ಸದಾ ಚಲನೆಯನ್ನೂ ಆ ಪದ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

A patakuti is a tent of cloth. It was the old practice to pitch such a tent along the route for a king on the march or for a god taken out in procession. The poet is handing over his own mind as one such tent. Every epithet in the verse fits both the tent and the mind. Dhriti is courage and patience, and it is the central pole. Sagamana means that it can be carried from place to place, and the word also points to the mind’s constant movement.

ಗುಣ ಎಂಬ ಪದದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳ ಶ್ಲೇಷ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕದ ಜೀವ. ಗುಣ ಎಂದರೆ ಹುರಿ, ಗುಣ ಎಂದರೆ ಒಳ್ಳೆಯತನ. ಹುರಿ ಇಲ್ಲದೆ ಗುಡಾರ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಗುಣ ಇಲ್ಲದೆ ಮನಸ್ಸು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಕಪಿಯಾಗಿತ್ತು, ಅದನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟು ಎಂಬ ಬೇಡಿಕೆಯಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಟ್ಟುವ ಮಾತೇ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುವಿಕೆ ಸೆರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಒಂದು ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ.

The pun on the word guna, which means both a rope and a good quality, is the life of this verse. Without ropes the tent will not stand, and without qualities the mind will not stand. In verse 20 the mind was a monkey, and the prayer was to bind it fast with devotion. The language of binding continues here, but what the binding produces is not a prison. It sets up a dwelling.

ಪದ್ಮಾಢ್ಯಾ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಹಲವು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಗುಡಾರದ ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಕಸೂತಿ ಮಾಡಿದ ಕಮಲಗಳು ಒಂದು ಅರ್ಥ. ದೇವರನ್ನು ಕುಳ್ಳಿರಿಸುವ ಹೃದಯಕಮಲ ಇನ್ನೊಂದು. ಪದ್ಮ ಎಂಬುದು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಹೆಸರೂ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಹಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿದಿವಸಸನ್ಮಾರ್ಗಘಟಿತಾ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣದ ಚಿತ್ರ ಪೂರ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ದಿನದ ದಾರಿ ಮುಗಿದ ಕಡೆ ಗುಡಾರವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ಮತ್ತೆ ಹೂಡುತ್ತಾರೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಪ್ರತಿದಿನ ಒಳ್ಳೆಯ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಹೂಡಬೇಕು. ವಿಶದಾ ಎಂದರೆ ಕೊಳೆಯಿಲ್ಲದ, ಬೆಳಕು ಹಾಯುವಷ್ಟು ತಿಳಿಯಾದ.

Several senses are given for padmadhya. One is the lotuses embroidered on the cloth of the tent. Another is the lotus of the heart in which God is seated. Since padma is also the name of a very large number, many read it as meaning full of wealth. In pratidivasa-sanmarga-ghatita the picture of a march is completed. Where the day’s road ends the tent is taken down and pitched again, and the mind too has to be pitched afresh each day upon the good road. Vishada means free of stain, clear enough for light to pass through.

ಜಯ ಎಂಬುದು ಆಜ್ಞಾರ್ಥ ರೂಪ. ಗೆಲ್ಲು ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಜಯಶಾಲಿಯಾಗಿ ನೆಲೆಸು ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಕರೆಯುತ್ತಿರುವುದು ಶಿವನನ್ನು ಒಬ್ಬನನ್ನೇ ಅಲ್ಲ. ಶಕ್ತಿಯೊಡನೆ, ಗಣಗಳ ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ಬಾ ಎಂಬ ಕರೆ ಇದು. ಒಬ್ಬ ಅತಿಥಿಗೆ ಬದಲು ಇಡೀ ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ಎಡೆ ಕೊಡುವ ಮನಸ್ಸು ಇಲ್ಲಿದೆ. ಸ್ಮರಾರೇ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನ್ಮಥನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಈಗ ಮನ್ಮಥನನ್ನು ಸುಟ್ಟವನಿಗೇ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಿಖರಿಣೀ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹದಿನೇಳು ಅಕ್ಷರ, ಆರನೆಯ ಅಕ್ಷರದ ನಂತರ ಯತಿ.

Jaya is an imperative. Here the sense fits better as reign in triumph than as conquer. The invitation is not to Shiva alone. He is asked to come with Shakti and with the whole retinue of the ganas, and what is offered is room for an entire camp rather than for a single guest. The vocative smarare, foe of Kama, is also deliberate. The mind that was running along Kama’s road in the previous verse is now handed over to the one who burnt him. The metre is shikharini, seventeen syllables to a quarter with a pause after the sixth.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಹೊಸ ಊರಿನ ಬಾಡಿಗೆ ಕೋಣೆಗೆ ಹೋದ ಮೊದಲ ದಿನ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತು ನಾವು ಮೊದಲು ಮಾಡುವುದು ಒಂದು ಚಾಪೆ ಹಾಸುವುದು, ಒಂದು ದೀಪ ಹೊತ್ತಿಸುವುದು. ಜಾಗ ಚಿಕ್ಕದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಶುಚಿ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಒಳಗೆ ಕರೆಯುವ ಧೈರ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ.

On the first day in a rented room in a new town, standing among the boxes, the first thing we do is spread a mat and light a lamp. The place may be small, but once it is clean we find the courage to call someone in.

ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸೂ ಒಂದು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಬಿಡಾರ. ಅದನ್ನು ಅರಮನೆ ಮಾಡಲು ಆಗದಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಕಸ ತೆಗೆದು, ಒಂದೆರಡು ಒಳ್ಳೆಯ ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ಹುರಿಯನ್ನು ಬಿಗಿ ಮಾಡಿ, ದಿನವೂ ಅದೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೂಡುವಷ್ಟನ್ನು ನಾವು ಮಾಡಬಹುದು.

Our mind too is a temporary lodging. We may not be able to make it a palace. But we can sweep it, tighten the ropes of one or two good habits, and pitch it each day on the same road.