ಶ್ಲೋಕ (ಕನ್ನಡ)
ಗಾಂಭೀರ್ಯಂ ಪರಿಖಾಪದಂ ಘನಧೃತಿಃ ಪ್ರಾಕಾರ ಉದ್ಯದ್ಗುಣ-
ಸ್ತೋಮಶ್ಚಾಪ್ತಬಲಂ ಘನೇಂದ್ರಿಯಚಯೋ ದ್ವಾರಾಣಿ ದೇಹೇ ಸ್ಥಿತಃ ।
ವಿದ್ಯಾವಸ್ತುಸಮೃದ್ಧಿರಿತ್ಯಖಿಲಸಾಮಗ್ರೀಸಮೇತೇ ಸದಾ
ದುರ್ಗಾತಿಪ್ರಿಯದೇವ ಮಾಮಕಮನೋದುರ್ಗೇ ನಿವಾಸಂ ಕುರು ॥ 42 ॥
ಶ್ಲೋಕ (ದೇವನಾಗರಿ)
गाम्भीर्यं परिखापदं घनधृतिः प्राकार उद्यद्गुण-
स्तोमश्चाप्तबलं घनेन्द्रियचयो द्वाराणि देहे स्थितः ।
विद्यावस्तुसमृद्धिरित्यखिलसामग्रीसमेते सदा
दुर्गातिप्रियदेव मामकमनोदुर्गे निवासं कुरु ॥ 42 ॥
ಶ್ಲೋಕ (English IAST)
gāmbhīryaṃ parikhāpadaṃ ghanadhṛtiḥ prākāra udyadguṇa-
stomaścāptabalaṃ ghanendriyacayo dvārāṇi dehe sthitaḥ |
vidyāvastusamṛddhirityakhilasāmagrīsamete sadā
durgātipriyadeva māmakamanodurge nivāsaṃ kuru || 42 ||
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಗಾಂಭೀರ್ಯಂ (गाम्भीर्यं, gāmbhīryaṃ) = ಗಾಂಭೀರ್ಯ, ಒಳಗಿನ ಆಳ (depth of character)
- ಪರಿಖಾಪದಂ (परिखापदं, parikhāpadaṃ) = ಕಂದಕದ ಸ್ಥಾನ (ಪರಿಖಾ: ಕೋಟೆಯ ಸುತ್ತಿನ ಕಂದಕ) (takes the place of the moat (parikha: the ditch round a fort))
- ಘನಧೃತಿಃ (घनधृतिः, ghanadhṛtiḥ) = ದಟ್ಟವಾದ ಧೃತಿ, ಕದಲದ ಸ್ಥೈರ್ಯ (thick steadiness, unshaken resolve)
- ಪ್ರಾಕಾರ (प्राकार, prākāra) = ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆ (the rampart)
- ಉದ್ಯದ್ಗುಣ (उद्यद्गुण, udyadguṇa) = ಮೇಲೇರುತ್ತಿರುವ ಸದ್ಗುಣಗಳ (of virtues on the rise)
- ಸ್ತೋಮಶ್ಚಾಪ್ತಬಲಂ (स्तोमश्चाप्तबलं, stomaścāptabalaṃ) = ರಾಶಿಯೇ ನಂಬಿಗೆಯ ಸೈನ್ಯ (ಸ್ತೋಮಃ ಚ ಆಪ್ತಬಲಂ) (the mass of them is the trusted army (stomah cha aptabalam))
- ಘನೇಂದ್ರಿಯಚಯೋ (घनेन्द्रियचयो, ghanendriyacayo) = ದಟ್ಟವಾಗಿ ತುಂಬಿರುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಗುಂಪು (the crowded throng of the senses)
- ದ್ವಾರಾಣಿ (द्वाराणि, dvārāṇi) = ಬಾಗಿಲುಗಳು (the gates)
- ದೇಹೇ ಸ್ಥಿತಃ (देहे स्थितः, dehe sthitaḥ) = ದೇಹದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ (stationed in the body)
- ವಿದ್ಯಾವಸ್ತುಸಮೃದ್ಧಿಃ (विद्यावस्तुसमृद्धिः, vidyāvastusamṛddhiḥ) = ವಿದ್ಯೆಯೆಂಬ ವಸ್ತುವಿನ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಕೋಟೆಯ ಉಗ್ರಾಣ (the abundance of learning, the fort’s stores)
- ಸಾಮಗ್ರೀಸಮೇತೇ (सामग्रीसमेते, sāmagrīsamete) = ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಆ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ (ಇತಿ ಅಖಿಲ ಸಾಮಗ್ರೀಸಮೇತೇ) (in that fort provided with all these materials (iti akhila samagrisamete))
- ಸದಾ (सदा, sadā) = ಸದಾ, ಯಾವಾಗಲೂ (always)
- ದುರ್ಗಾತಿಪ್ರಿಯದೇವ (दुर्गातिप्रियदेव, durgātipriyadeva) = ಕೋಟೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾದ ದೇವನೇ (ದುರ್ಗ, ಅತಿಪ್ರಿಯ) (O god to whom a fort is most dear (durga, atipriya))
- ಮಾಮಕಮನೋದುರ್ಗೇ (मामकमनोदुर्गे, māmakamanodurge) = ನನ್ನ ಮನಸ್ಸೆಂಬ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ (ಮಾಮಕ: ನನ್ನದು) (in the fort that is my mind (mamaka: my own))
- ನಿವಾಸಂ ಕುರು (निवासं कुरु, nivāsaṃ kuru) = ವಾಸ ಮಾಡು (take up residence)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಕೋಟೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾದ ದೇವನೇ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಒಂದು ಕೋಟೆ. ಗಾಂಭೀರ್ಯವೇ ಅದರ ಸುತ್ತಿನ ಕಂದಕ, ಕದಲದ ಧೃತಿಯೇ ಗೋಡೆ, ಮೇಲೇರುತ್ತಿರುವ ಸದ್ಗುಣಗಳ ರಾಶಿಯೇ ನಂಬಿಗೆಯ ಸೈನ್ಯ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ದಟ್ಟ ಗುಂಪೇ ಬಾಗಿಲುಗಳು, ವಿದ್ಯೆಯೆಂಬ ವಸ್ತುವಿನ ಸಮೃದ್ಧಿಯೇ ಉಗ್ರಾಣ. ಇಷ್ಟೂ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಈ ಮನೋದುರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸದಾ ನೆಲೆಸು.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
O god to whom a fort is most dear, my mind is a fort. Depth of character is its moat, unshaken resolve its rampart, the mass of virtues on the rise its trusted army, the crowded throng of the senses stationed in the body its gates, and the abundance of learning its stores. In this fort of my mind, furnished with all these materials, take up your residence always.
ಶ್ಲೋಕ 42ರ ವಿವರಣೆContext and commentary on verse 42
ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಒಂದು ಕೋಟೆ, ಅದರ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಕವಿ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಂದಕ ಗಾಂಭೀರ್ಯ, ಅಂದರೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಕದಡದ ಒಳಗಿನ ಆಳ. ಗೋಡೆ ಘನಧೃತಿ, ಅಂದರೆ ದಪ್ಪವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ ಸ್ಥೈರ್ಯ. ಸೈನ್ಯ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಸದ್ಗುಣಗಳು, ಬಾಗಿಲುಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಉಗ್ರಾಣ ವಿದ್ಯೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವುದು ಒಂದೇ ಕೊರತೆ, ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾದ ಒಡೆಯ. ಅದನ್ನೇ ಕವಿ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ.
The verse holds one image to the end. The mind is a fort, and the poet counts off its parts one by one. The moat is gambhirya, the inner depth that is not easily stirred. The rampart is ghanadhriti, steadiness built thick. The army is the virtues on the rise, the gates are the senses, the stores are learning. Only one thing is missing at the close, the lord who should live in the fort, and that is what the poet asks for.
ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಧೃತಿಯೇ ಕಂಬವಾದ, ದೃಢ ಗುಣಗಳ ಹುರಿಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಬಟ್ಟೆಯ ಗುಡಾರವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ಧೃತಿ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳು ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯವಾಗಿವೆ. ಗುಡಾರ ಒಂದು ದಿನದ ನೆಲೆ, ಕೋಟೆ ಬಹುಕಾಲದ ನೆಲೆ. ಕವಿ ಅದೇ ಸಾಮಾನುಗಳಿಂದ ದೊಡ್ಡದಾದ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಶಿವನನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
In verse 21 the mind was a cloth tent, its pillars made of resolve and its ropes of firm virtues. Here the same resolve and virtues have become a rampart and an army. A tent is a lodging for a day, a fort for many years. Out of the same materials the poet has raised the larger building, and he invites Shiva inside.
‘ದುರ್ಗಾತಿಪ್ರಿಯದೇವ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ದುರ್ಗ ಮತ್ತು ಅತಿಪ್ರಿಯ ಎಂದು ಬಿಡಿಸಿದರೆ, ದುರ್ಗಮವಾದ ಕೋಟೆಯೇ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾದವನೇ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ದುರ್ಗಾ ಮತ್ತು ಅತಿಪ್ರಿಯ ಎಂದು ಬಿಡಿಸಿದರೆ, ದುರ್ಗೆಗೆ ಅತಿಪ್ರಿಯನಾದವನೇ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಕೋಟೆಯ ಚಿತ್ರವಿರುವ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅರ್ಥ ಸಹಜವಾಗಿ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದನ್ನು ಶ್ಲೇಷವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹಲವರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.
The address ‘durgatipriyadeva’ is split in two ways. Divided as durga and atipriya it means, O god to whom a fort that is hard to enter is most dear. Divided as Durga and atipriya it means, O god most dear to Durga. In a verse built on a fort the first sense comes forward naturally, and many read the second as a pun kept deliberately in reserve.
ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಬಾಗಿಲು ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಆಯ್ಕೆ. ಕೋಟೆಗೆ ಬಾಗಿಲು ಬೇಕು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಸಮಾಧಿ. ಆದರೆ ಶತ್ರು ಒಳಗೆ ಬರುವುದೂ ಬಾಗಿಲಿಂದಲೇ. ಭಗವದ್ಗೀತೆ ದೇಹವನ್ನು ಒಂಬತ್ತು ಬಾಗಿಲಿನ ಪುರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ (ನವದ್ವಾರೇ ಪುರೇ ದೇಹೀ, 5.13). ಇಲ್ಲಿ ‘ಘನ’ ಎಂಬ ಪದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ದಟ್ಟವಾಗಿ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿತಃ’ ಎಂಬುದು ಪುಲ್ಲಿಂಗ ಏಕವಚನ, ಅದು ‘ಚಯಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ, ಬಾಗಿಲುಗಳಿಗಲ್ಲ.
Calling the senses gates is a fine choice. A fort must have gates, or it is a tomb. But the enemy also comes in by the gates. The Bhagavad Gita calls the body a city of nine gates (navadvare pure dehi, 5.13). The word ‘ghana’ here suggests that the senses are packed close together. In grammar ‘sthitah’ is masculine singular and agrees with ‘chayah’, the throng, not with the gates.
ಕೋಟೆಯ ಉಗ್ರಾಣದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಇಡುವುದು ಚಿನ್ನವನ್ನಲ್ಲ, ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು. ಗಾಂಭೀರ್ಯ, ಧೃತಿ, ಗುಣ, ವಿದ್ಯೆ, ಇವು ಯಾವುದೂ ಆಯುಧಗಳಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇವೇ ಕೋಟೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತವೆ. ಕೇಳಿಕೆ ಒಂದು ದಿನದ ದರ್ಶನವಲ್ಲ, ‘ನಿವಾಸಂ ಕುರು’ ಅಂದರೆ ಶಾಶ್ವತವಾದ ವಾಸ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಅಂಗಗಳು ಕೆಲಸ ಕೇಳಿದವು, ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮನೆಯಾಗಿ ಒದಗುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮನಸ್ಸು ಬೇಟೆಯ ಕಾಡಾಗುತ್ತದೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ.
What the poet puts in the storehouse is not gold but learning. Depth, resolve, virtue, learning: none of these is a weapon, yet they are what keep the fort standing. The request is not for a day’s visit. ‘Nivasam kuru’ means take up residence for good. In the previous verse the limbs of the body asked for work, here the mind offers itself as a house, and in the next verse the same mind becomes a hunting forest. The metre is shardulavikridita, nineteen syllables to the quarter.
ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.
Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಮದುವೆ ಮನೆಯ ಸಭಾಂಗಣಕ್ಕೆ ಹಲವು ಬಾಗಿಲುಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಮನೆಯವರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರನ್ನು ಒಂದೊಂದು ಬಾಗಿಲ ಬಳಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಂದವರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಲು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲಿ ಏನು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಒಬ್ಬರಿಗಾದರೂ ತಿಳಿದಿರಲಿ ಎಂದು.
A wedding hall has several doors, and the family posts someone at each of them. Not only to receive the guests, but so that at least one person knows what is happening where.
ನಮ್ಮ ಗಮನಕ್ಕೂ ಹೀಗೆ ಹಲವು ಬಾಗಿಲುಗಳಿವೆ. ಕಣ್ಣು ಕಿವಿಯ ಮೂಲಕ ದಿನವಿಡೀ ಒಳಗೆ ಬರುವುದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುವುದು ಸಾಧ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಬೇಕೂ ಇಲ್ಲ. ಬಾಗಿಲ ಬಳಿ ಯಾರೋ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬಷ್ಟು ಎಚ್ಚರವಿದ್ದರೆ ಸಾಕಾಗುತ್ತದೆ.
Our attention has such doors too. Shutting off what comes in through the eyes and ears all day is neither possible nor wanted. It is enough to keep the kind of alertness that means someone is standing at the door.