ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 43 ಅರ್ಥ: ಮಾ ಗಚ್ಛ ತ್ವಮಿತಸ್ತತೋ

ಮನಸ್ಸು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಂತಾರ, ಅಂದರೆ ದಾರಿ ಕಾಣದ ದಟ್ಟ ಕಾಡು. ಶ್ಲೋಕ ಗಮನಿಸುವುದು ಕಾಡಿನ ಒಳಭಾಗವನ್ನಲ್ಲ, ಅದರ ಸೀಮಾಂತರವನ್ನು, ಅಂದರೆ ಕಾಡು ಮುಗಿದು ಹೊಲ ಆರಂಭವಾಗುವ ಅಂಚನ್ನು. ಜಿಂಕೆಗಳು ಮೇಯಲು ಬರುವುದು ಅಲ್ಲಿಗೇ. ನಮ್ಮ ದೋಷಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ, ಒಳಗೆ ಅಡಗಿ ಕುಳಿತಿರುವುದಿಲ್ಲ, ವ್ಯವಹಾರದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಾಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ‘ಮದಜುಷೋ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ನೆಲೆ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮದ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರ ಅಹಂಕಾರ.

The mind here is a kantara, a forest thick enough to lose a path in. The verse looks not at its interior but at its simantara, the border tract where the forest ends and the fields begin. That is exactly where deer come to graze. Our faults are like that too. They do not sit hidden inside, they move about at the edge of our dealings. The word ‘madajusho’ works on two levels, the rut of animals and the pride of men.

ಶಿವನನ್ನು ಆದಿಕಿರಾತ, ಮೊದಲ ಬೇಟೆಗಾರ ಎಂದು ಕರೆದಿದೆ. ಶಿವ ಕಿರಾತನ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಕಥೆಗಳು ಹಲವು, ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಬೇಟೆಗಾರನಾಗಿ ಎದುರಾದ ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಸಂಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಚಿರಪರಿಚಿತ, ಭಾರವಿಯ ಕಿರಾತಾರ್ಜುನೀಯ ಅದನ್ನೇ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಿದೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ಶಿವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ ಇರುವುದು ಅವನ ಮೂರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ. ಹೀಗಾಗಿ ಬೇಟೆಯ ಚಿತ್ರ ಶಿವನಿಗೆ ಹೊರಗಿನದಲ್ಲ, ಅವನ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಈಗಾಗಲೇ ಇದೆ.

Shiva is called adikirata, the first hunter. There are several stories of Shiva in a hunter’s guise, the best known being the Mahabharata episode in which he meets Arjuna as a kirata, which Bharavi’s Kiratarjuniya retells. Besides this, a deer in his hand is common in his images. So the picture of the hunt is not brought in from outside. It is already present in his own form.

ಶ್ಲೋಕದ ಜಾಣತನ ಅದರ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಕವಿ ‘ನನ್ನನ್ನು ಶುದ್ಧ ಮಾಡು’ ಎಂದು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಶಿವನಿಗೆ ಒಂದು ಆಮಿಷವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಗೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ ಎಂದು. ಬೇಟೆಗಾರ ಹೋಗುವುದು ಪ್ರಾಣಿ ಇರುವ ಕಡೆಗೇ. ಹಾಗಾಗಿ ತನ್ನ ದೋಷಗಳನ್ನೇ ಅವನು ಶಿವ ಇಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕಾದ ಕಾರಣವಾಗಿ ಒಡ್ಡುತ್ತಾರೆ. ವಿನೋದ ಮತ್ತು ಲಾಭ, ಎರಡನ್ನೂ ಹೇಳುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ, ಬೇಟೆಗಾರನಿಗೆ ಆಟವೂ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಕೈಗೆ ಬರುವುದೂ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

The wit of the verse lies in its bargain. The poet does not ask to be purified. He holds out an inducement to Shiva: there is game enough here. A hunter goes where the animals are, and so the poet offers his own faults as the reason for Shiva to stay. It is worth noticing that both are named, sport and gain. The hunter gets his pleasure, and he also gets something to carry home.

ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ಸರ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು. ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧಗಳಂತೆ ಅದು ಹೊರಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಒಳಗೇ ಉಳಿದು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ಮೊದಲು ಹೆಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹಲವರು ಗಮನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಧಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಎಡೆ ನೋಡಬೇಕು, ‘ಮಯ್ಯೇವ’ ಎಂಬುದು ಮಯಿ ಏವ, ‘ಸ್ವಾಮಿನ್ನಾದಿಕಿರಾತ’ ಎಂಬುದು ಸ್ವಾಮಿನ್ ಆದಿಕಿರಾತ. ಮೂರನೆಯ ಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯ ‘ಮೋಹಾದಯ’ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸಾಲಿನ ಆರಂಭದ ‘ಸ್ತಾನ್’ ಸಂಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿವೆ, ಮಾತ್ಸರ್ಯಮೋಹಾದಯಃ ತಾನ್ ಎಂದು ಬಿಡಿಸಬೇಕು.

It is worth noticing that jealousy is named first in the list. Unlike desire and anger it does not show outwardly but stays inside and works there, and many take that to be why it heads the list. Two places need sandhi undone: ‘mayyeva’ is mayi eva, and ‘svaminnadikirata’ is svamin adikirata. ‘Mohadaya’ at the end of the third line and ‘stan’ at the start of the fourth are joined, and are to be separated as matsaryamohadayah tan.

ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಒಂದು ಸರಣಿ ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ನಾಲ್ವತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಕೋಟೆ, ಇಲ್ಲಿ ಕಾಡು, ಮುಂದಿನದರಲ್ಲಿ ಗವಿ, ನಾಲ್ವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಮರದ ಗೂಡು. ಎಲ್ಲವೂ ಶಿವನಿಗೆ ಒಂದು ನೆಲೆ ಒದಗಿಸುವ ಚಿತ್ರಗಳು. ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸರಣಿಯೂ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಗಳು, ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆನೆ, ಹುಲಿ ಮತ್ತು ಗವಿಯೊಳಗಿನ ಸಿಂಹ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ.

A run of four verses is under way here. In 42 the mind is a fort, here a forest, in the next a cave, and in 45 a nest in a tree. All of them are ways of offering Shiva a place to stay. A run of animals goes with it: deer here, and in the next verse an elephant, a tiger and a lion in the cave. The metre is shardulavikridita, nineteen syllables to the quarter.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಸೈಕಲ್ ರಿಪೇರಿ ಅಂಗಡಿಗೆ ಹೋದಾಗ ನಾವು ತೊಂದರೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿ ಸದ್ದಾಗುತ್ತಿದೆ, ಯಾವ ಕಡೆ ಬ್ರೇಕ್ ಹಿಡಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬೆರಳಿಟ್ಟು ತೋರಿಸುತ್ತೇವೆ. ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟರೆ ದುರಸ್ತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಿರುತ್ತದೆ.

At a bicycle repair shop we do not hide the trouble. We put a finger on the place that is making the noise, and show which brake is not holding. We know that nothing gets mended if we cover it up.

ಒಳಗಿನ ತೊಂದರೆಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾವು ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದು ಕಡಿಮೆ. ಹೊಟ್ಟೆಕಿಚ್ಚನ್ನು ನ್ಯಾಯದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ, ಮೋಹವನ್ನು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಇದ್ದದ್ದನ್ನು ಇದ್ದ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಕರೆಯುವುದು ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ, ಈ ಶ್ಲೋಕ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದೂ ಅದನ್ನೇ.

With our inner troubles we do this less often. We call envy a sense of fairness and attachment a sense of duty. Calling a thing by its own name is the first step, and that is what this verse is doing.