ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 52 ಅರ್ಥ: ಕಾರುಣ್ಯಾಮೃತವರ್ಷಿಣಂ

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರ ಮಳೆ. ಶಿವ ಮೋಡ, ಭಕ್ತನ ಮನಸ್ಸು ಚಾತಕ ಪಕ್ಷಿ. ಚಾತಕ ನೆಲದ ನೀರನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ಹನಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕುಡಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಒಂದೇ ಮೂಲದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಪಡೆಯುವವನ ಗುರುತಾಗಿ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಪ್ರಾಣಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಾತಲ್ಲ, ಕವಿಸಮಯ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಚಾತಕ ಎಂದ ಕೂಡಲೇ ಬೇಡಿಕೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಬೇರೆ ಆಸರೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅದರ ಒತ್ತು.

The single image of this verse is rain. Shiva is the cloud and the devotee’s mind is the chataka bird. The convention of Sanskrit poetry holds that the chataka does not touch water on the ground and drinks only the drop that falls from the sky. It therefore appears in poetry as the mark of one who takes from a single source alone. This is a poetic convention rather than a statement of zoology. As soon as the mind is called a chataka the shape of the request changes, and its weight falls on there being no other support.

ಮೋಡದ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಒಂದೊಂದೂ ಶಿವನಿಗೂ ಸಲ್ಲುತ್ತವೆ. ‘ಕಾರುಣ್ಯಾಮೃತವರ್ಷೀ’, ಮೋಡ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತದೆ, ಶಿವ ಕರುಣೆಯನ್ನು. ‘ಘನವಿಪದ್ಗ್ರೀಷ್ಮಚ್ಛಿದಾಕರ್ಮಠ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಘನ’ ಎಂಬ ಮಾತೇ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳ ಕೀಲು, ಅದು ದಟ್ಟವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಮೋಡ. ಆಪತ್ತು ಬೇಸಿಗೆಯಾದರೆ ಅದನ್ನು ಕಡಿಯುವುದು ಮಳೆಯೇ. ‘ಕರ್ಮಠ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕುತೂಹಲಕರ, ಅದು ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಬಿಡದೆ ತೊಡಗಿದವನು ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ದೇವರನ್ನು ಕೆಲಸಗಾರ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಈ ಧಾಟಿ ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀಯಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪವಲ್ಲ.

Every qualifier of the cloud serves for Shiva too. As ‘karunyamritavarshi’, the cloud pours water and Shiva pours compassion. In ‘ghanavipadgrishmachchhidakarmatha’ the word ‘ghana’ is itself the hinge of the two senses, meaning both thick and a cloud. If misfortune is the summer, what cuts it off is the rain. The word ‘karmatha’ is worth noticing, for it means one who stays at the work without letting go. This way of calling God a worker is not rare in the Shivananda Lahari.

‘ವಿದ್ಯಾಸಸ್ಯಫಲೋದಯಾಯ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಚಿತ್ರವನ್ನು ಹೊಲಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯುವುದು ಮಳೆಯಿಂದ, ವಿದ್ಯೆ ಫಲ ಕೊಡುವುದು ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ. ಇಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಪಾಠವಲ್ಲ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವೂ ಸೇರಿದ ಅರಿವು. ‘ಸುಮನಃಸಂಸೇವ್ಯ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಸುಮನಸ್ ಎಂದರೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಮನಸ್ಸಿನವರು, ಜೊತೆಗೆ ದೇವತೆಗಳು. ‘ಇಚ್ಛಾಕೃತಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಮೋಡದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದ ಆಕಾರ ತಳೆಯುವ ಸ್ವಭಾವ, ಶಿವನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ರೂಪ ತಳೆಯುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ. ಅವನ ಅವತಾರಗಳಿಗೆ ಕರ್ಮದ ಒತ್ತಾಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

The phrase ‘vidyasasyaphalodayaya’ carries the picture out into a field. A crop grows by rain, and learning bears fruit by grace. Vidya here is not only lessons but knowledge that includes the knowledge of the Self. In ‘sumanahsamsevya’, sumanas means people of good mind and also the gods. The word ‘ichchhakriti’ is, for the cloud, its way of taking any shape it likes in the sky, and for Shiva the freedom of assuming form by his own wish. Tradition holds that his appearances are not forced on him by past action.

ಮೂರನೆಯ ಸಾಲು ನವಿಲನ್ನು ಒಳಗೆ ತರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದು ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ. ಮಳೆಗಾಲ ಬಂದಾಗ ನವಿಲು ಕುಣಿಯುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೋಡದ ಎದುರು ಕುಣಿಯುವ ಭಕ್ತರು ನವಿಲುಗಳಾದರು. ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಈ ನವಿಲಿನ ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ಬೆಳೆಸುತ್ತವೆ. ‘ಅದ್ರಿನಿಲಯ’ ಮೋಡದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಕೂರುವ ಸ್ವಭಾವ, ಶಿವನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಕೈಲಾಸ ಅಥವಾ ಶ್ರೀಶೈಲದ ವಾಸ. ‘ಚಂಚಜ್ಜಟಾಮಂಡಲ’ ಮೋಡದ ಅಂಚು ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವುದನ್ನೂ, ನರ್ತನದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಜಟೆ ಸುತ್ತುವುದನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

The third line brings in the peacock, and not by accident. The peacock dances when the rains come, so the devotees who dance before the cloud have become peacocks. The next two verses develop this very picture. ‘Adrinilaya’ is, for the cloud, its way of settling on a hill, and for Shiva his dwelling on Kailasa or Srishaila. ‘Chanchajjatamandala’ shows at once the moving edge of a cloud in the wind and the circling of Shiva’s matted hair in the dance.

ವಾಕ್ಯರಚನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಇಡೀ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯ. ಮೊದಲಿನ ಮೂರು ಸಾಲುಗಳ ವಿಶೇಷಣಗಳೆಲ್ಲ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ಕೊನೆಯ ಸಾಲಿನ ‘ತ್ವಾಂ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಮಾತಿಗೆ ಜೋಡಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಕರ್ತೃ ಬರುವುದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ‘ಮೇ ಮನಶ್ಚಾತಕಃ’. ಬಯಸುವವನು ನಾನಲ್ಲ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ದೂರವನ್ನು ಈ ರಚನೆ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಶಂಭೋ’ ಮತ್ತು ‘ನೀಲಕಂಧರ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಸಂಬೋಧನೆಗಳು ಕೊನೆಯ ಸಾಲಿನಲ್ಲೇ ಬರುತ್ತವೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ.

In its construction the whole verse is a single sentence. All the qualifiers of the first three lines stand in the accusative and attach to the one word ‘tvam’ in the last line. The subject arrives only at the end, ‘me manaschatakah’. The construction keeps a small distance: it is not I who long, it is my mind. The two vocatives ‘shambho’ and ‘nilakandhara’ both come in the final line. The metre is shardulavikridita, nineteen syllables to a quarter.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಬೆಳಗಿನ ಐದು ಗಂಟೆಗೆ ಹಾಲಿನ ಬೂತಿನ ಮುಂದೆ ಸಾಲು ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ. ಗಾಡಿ ಇನ್ನೂ ಬಂದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ನಿಂತವರೆಲ್ಲ ರಸ್ತೆಯ ಕೊನೆಯನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಚೀಲ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ, ಚಿಲ್ಲರೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಎಣಿಸಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

At five in the morning a line stands in front of the milk booth. The van has not come yet, and still everyone in the queue is looking at the end of the road. The bag is in hand and the change has been counted out beforehand.

ಚಾತಕ ಪಕ್ಷಿಯ ಕಾಯುವಿಕೆಯೂ ಇದೇ ಬಗೆಯದು. ಬೇಕಾದದ್ದು ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಗೊತ್ತಿದ್ದರೆ ಕಾಯುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಚಡಪಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು ಎಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿಯದಾಗ.

The chataka’s waiting is of the same kind. When we know from which direction what we need will come, waiting does not become hard. Our restlessness grows when we do not know where to look.