ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 51 ಅರ್ಥ: ಭೃಂಗೀಚ್ಛಾನಟನೋತ್ಕಟಃ

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕ ಶ್ರೀಗಿರಿಯ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನನ್ನು ಹೂವಿನ ಜೊತೆಗೆ ಇಟ್ಟು ವರ್ಣಿಸಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಹೂವಿನ ಸುತ್ತ ದುಂಬಿಗಳೂ ಬಂದವು. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅದೇ ದುಂಬಿಯನ್ನು ಮುಂದೆ ತಂದು ಇಡೀ ಪದ್ಯವನ್ನು ಅದರ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಮೂರು ಸಾಲುಗಳ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ದುಂಬಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತವೆ, ಶ್ರೀಶೈಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಶಿವನಿಗೂ ಅಷ್ಟೇ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಗೆ ಬರುವುದು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಬೇಡಿಕೆ, ಆ ದುಂಬಿಗಳ ಒಡೆಯ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸೆಂಬ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಲಿ ಎಂಬುದು.

The previous verse described the Mallikarjuna of Srigiri alongside a flower, and bees came into it around the flower. This verse brings that bee forward and builds the whole stanza on it. The qualifiers of the first three lines fit a great bee exactly, and fit the Shiva who dwells on Srishaila just as exactly. What comes at the end is one small request, that this king of bees may roam in the lotus which is the poet’s mind.

ಒಂದೊಂದು ಮಾತನ್ನೂ ಎರಡು ಕಡೆ ಇಟ್ಟು ನೋಡಬಹುದು. ‘ಭೃಂಗೀ’ ಎಂದರೆ ಹೆಣ್ಣುದುಂಬಿ, ಅವಳ ಬಯಕೆಯ ಕುಣಿತದಲ್ಲಿ ಗಂಡುದುಂಬಿ ಮುಂದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಹೆಸರು ಶಿವನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತನಾದ ಭೃಂಗಿಯದೂ ಆಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಭೃಂಗಿ ಬಯಸುವ ನರ್ತನಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದವನು ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ನೇರವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ಕರಿಮದಗ್ರಾಹೀ’ ಎಂಬುದು ದುಂಬಿಯ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಆನೆಯ ಮದದ ವಾಸನೆಗೆ ಹೋಗುವ ಸ್ವಭಾವ, ಶಿವನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಗಜಾಸುರನ ಸೊಕ್ಕನ್ನು ಮುರಿದ ಕಥೆ. ‘ಸ್ಫುರನ್ಮಾಧವಾಹ್ಲಾದಃ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮಾಧವ ಎಂದರೆ ಮಧುವಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು, ವಸಂತದ ತಿಂಗಳು, ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಎಂಬ ಮೂರೂ. ದುಂಬಿಗೆ ಮಧುವಿನಲ್ಲಿ ಆಹ್ಲಾದ, ಶಿವನಿಗೆ ವಿಷ್ಣುವಿನಲ್ಲಿ.

Each word can be set down on two sides at once. ‘Bhringi’ is the female bee, and the male bee is forward in the dance she desires. The same name belongs to Bhringi, the well known devotee of Shiva, so the sense that he is ready for the dance Bhringi wishes for comes out directly as well. ‘Karimadagrahi’ is, for the bee, its habit of going to the scent of an elephant’s ichor, and for Shiva the story of his breaking the pride of the elephant demon. In ‘sphuranmadhavahladah’, madhava means all three of what pertains to honey, the month of spring, and Vishnu. The bee’s delight is in honey, Shiva’s in Vishnu.

‘ನಾದಯುತ’ ಎಂಬುದು ದುಂಬಿಯ ಝೇಂಕಾರ, ಶಿವನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಾದಸ್ವರೂಪ. ‘ಮಹಾಸಿತವಪುಃ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಮಹಾ ಅಸಿತ ವಪುಃ ಎಂದು ಬಿಡಿಸಿದರೆ ದೊಡ್ಡ ಕಪ್ಪು ಮೈ, ಅದು ದುಂಬಿಯದು. ಮಹಾ ಸಿತ ವಪುಃ ಎಂದು ಬಿಡಿಸಿದರೆ ಭಸ್ಮ ಬಳಿದ ಬೆಳ್ಳನೆಯ ಮೈ, ಅದು ಶಿವನದು. ಒಂದೇ ಸಂಧಿಯ ಒಳಗೆ ಎರಡು ಬಣ್ಣ ಅಡಗಿವೆ. ‘ಪಂಚೇಷು’ ಎಂದರೆ ಐದು ಹೂಬಾಣಗಳ ಮನ್ಮಥ, ಅವನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯೇ ದುಂಬಿಗಳ ಸಾಲು ಎಂಬುದು ಕವಿಸಮಯ. ಶಿವನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮನ್ಮಥನೇ ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಳಿದ ಎರಡು ಮಾತುಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ, ‘ಸತ್ಪಕ್ಷ’ ಒಳ್ಳೆಯ ರೆಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಸಜ್ಜನರ ಬಣ, ‘ಸುಮನೋವನ’ ಹೂವಿನ ತೋಟ ಮತ್ತು ಒಳ್ಳೆಯ ಮನಸ್ಸುಗಳ ತೋಟ.

‘Nadayuta’ is the bee’s humming, and on Shiva’s side it is his being the very form of sound. If ‘mahasitavapuh’ is split as maha asita vapuh it gives a great black body, which is the bee’s. Split as maha sita vapuh it gives a white body smeared with ash, which is Shiva’s. Two colours lie hidden inside one point of sandhi. ‘Pancheshu’ is Manmatha of the five flower arrows, and it is a convention of poets that the string of his bow is a row of bees. On Shiva’s side it is Manmatha who holds him in honour. The other two words work in the same way: ‘satpaksha’ is a good wing and also the side of good people, and ‘sumanovana’ is a garden of flowers and also a garden of good minds.

ಕೊನೆಯ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೂಕ್ಷ್ಮಗಳಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ‘ಮದೀಯೇ ಮನೋರಾಜೀವೇ’ ಎಂಬ ಮಾತು, ನನ್ನದೇ ಆದ ಮನಸ್ಸೆಂಬ ಕಮಲದಲ್ಲಿ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಗೂಡು, ಸರೋವರ, ತೋಟ, ಅರಮನೆಯಾಗಿ ಬಂದಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಹೂವೇ ಆಗಿದೆ. ದುಂಬಿಯನ್ನು ಬಲವಂತದಿಂದ ಎಳೆದು ತರಲು ಯಾರಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮಧುವಿದ್ದರೆ ಅದು ತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದು ‘ವಿಹರತಾಂ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ, ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅದು ಆಜ್ಞೆಯಂತಿದ್ದರೂ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ‘ಸಾಕ್ಷಾತ್’ ಎಂಬ ಮಾತು, ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ ಎದುರಿಗೇ ಎಂಬ ಒತ್ತನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ.

There are two fine points in the closing request. The first is the phrase ‘madiye manorajive’, in the lotus that is my own mind. In earlier verses the mind came as a nest, a lake, a garden and a mansion, and here it has become the flower itself. Nobody can drag a bee in by force, and if there is honey it comes of its own accord. The second is the verb ‘viharatam’, which has the shape of a command but the sense of a prayer. And the word ‘sakshat’ puts weight on this being present before the eyes rather than in imagination.

‘ಭ್ರಮರಾಧಿಪ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಶೈಲದ ದೇವಿ ಭ್ರಮರಾಂಬಿಕೆಯ ಹೆಸರಿನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೆಲವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗೆ ಓದಿದರೆ ಅದು ಭ್ರಮರಾಂಬೆಯ ಒಡೆಯ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ಲೋಕ ಆ ಹೆಸರನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಒಂದು ಸಾಧ್ಯತೆಯಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಛಂದಸ್ಸು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಂತೆಯೇ ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಅಕ್ಷರದ ನಂತರ ಯತಿ. ಮುಂದಿನ ಹಲವು ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಇದೇ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿವೆ.

Some hear in the word ‘bhramaradhipa’ an echo of the name of Bhramarambika, the goddess at Srisailam, and read on that basis that he is her lord. The verse does not spell the name out, so this can be held only as a possibility. The metre, as in the previous verse, is shardulavikridita, nineteen syllables to a quarter with a pause after the twelfth. Several of the verses that follow are in the same metre.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಊರಿನ ಬಾವಿಯ ಹೂಳು ತೆಗೆಯುತ್ತಾರೆ. ಒಳಗಿಳಿದವರು ಕೆಸರು, ಬಿದ್ದ ಎಲೆ, ಕಳೆದುಹೋದ ಬಕೆಟು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತುತ್ತಾರೆ. ಆ ಕೆಲಸ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಯಾರೂ ಬಾವಿಗೆ ನೀರು ಸುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಒರತೆ ತಾನೇ ತುಂಬುತ್ತದೆ.

In summer the village well is cleaned out. Those who go down bring up the silt, the fallen leaves and the bucket that was lost. When the work is done nobody pours water into the well, the spring fills it by itself.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಬೇಡಿಕೆಯೂ ಅದೇ ಬಗೆಯದು. ದುಂಬಿ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು ನಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅದು ಬರಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಜಾಗವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ನಮ್ಮ ಪಾಲಿನ ಕೆಲಸ. ಉಳಿದದ್ದು ತನ್ನ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

The request in this verse is of the same kind. Making the bee come is not in our hands, but keeping the mind a place worth coming to is the part of the work that is ours. The rest happens in its own time.