ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 56 ಅರ್ಥ: ನಿತ್ಯಾಯ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮನೇ

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಹಿಂದಿನ ಐವತ್ತೈದನೆಯದರ ಜೋಡಿ. ಅಲ್ಲಿಯಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಪೂರ್ತಿ ಶ್ಲೋಕ ಚತುರ್ಥೀ ವಿಭಕ್ತಿಯ, ಅಂದರೆ ‘ಗೆ’ ಎಂಬ ರೂಪದ, ಹೆಸರುಗಳ ಸರಮಾಲೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ‘ಸೇಯಂ ನತಿಃ ಶಂಭವೇ’ ಎಂಬ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ವಾಕ್ಯ. ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಕೊನೆಯ ಸಾಲು ಒಂದೇ, ‘ತಾಂಡವಸಂಭ್ರಮಾಯ ಜಟಿನೇ ಸೇಯಂ ನತಿಃ ಶಂಭವೇ’. ಐವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ‘ಸಮ್ಯಕ್’ ಇರುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಾಯಂ’ ಇದೆ, ಅಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಾಸ. ಇದು ಪಾಠದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಲ್ಲ, ಮೂಲದಲ್ಲೇ ಹೀಗಿದೆ.

This verse is the twin of the one before it. As there, the whole verse is a string of names in the dative, and only at the end comes a small sentence, seyam natih shambhave, this bow to Shambhu. The last line of both verses is the same, tandavasambhramaya jatine seyam natih shambhave. Where verse 55 has samyak, this one has sayam, and that is the whole difference. This is not a slip of repetition, it stands so in the text.

ಹೆಸರುಗಳು ಬಂದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು. ನಿತ್ಯ ಎಂದರೆ ಕಾಲದಿಂದ ಮುಟ್ಟದವನು. ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಾ ಎಂದರೆ ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್ಸು, ತಮಸ್ಸು ಎಂಬ ಮೂರು ಗುಣಗಳೇ ಯಾರ ರೂಪವೋ ಅವನು. ಜಗತ್ತಿನ ನಡೆಯೆಲ್ಲ ಈ ಮೂರರ ಆಟ ಎಂದು ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ವೇದಾಂತ ಎರಡೂ ಹೇಳುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಶಿವನನ್ನು ಇಡೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಒಡೆಯ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪುರಜಿತ್ ಎಂದರೆ ತ್ರಿಪುರವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು. ಪುರ ಎಂದರೆ ಪಟ್ಟಣ, ದೇಹವನ್ನೂ ಪುರ ಎನ್ನುವ ರೂಢಿ ಇರುವುದರಿಂದ ದೇಹವೆಂಬ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ.

The names can be taken in their order. Nitya is one whom time does not touch. Trigunatma is he whose form is the three qualities, sattva, rajas and tamas. Both Samkhya and Vedanta hold that the whole working of the world is the play of these three, so the name marks Shiva as the lord of the whole of nature. Purajit is the conqueror of the three cities. Since pura is a town and the body too is commonly called a pura, many also take it as the conqueror of the fort that is the body.

ಕಾತ್ಯಾಯನೀ ಪಾರ್ವತಿಯ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು, ಕಾತ್ಯಾಯನ ಋಷಿಯ ಸಂತತಿಯ ನೆನಪಿನಿಂದ ಬಂದದ್ದು ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು, ಅಂದರೆ ಒಳಿತು ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತು, ಶಿವನೇ. ಮುಂದಿನ ‘ಆದಿಕುಟುಂಬೀ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಗಮನಾರ್ಹ. ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಮೊದಲ ಸಂಸಾರಿ ಎಂದು ಕರೆದಿರುವುದು ಈ ಸ್ತೋತ್ರದ ಧಾಟಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಶಿವನ ಮನೆ ಎಂದರೆ ಪಾರ್ವತಿ, ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು, ಗಣಗಳು, ನಂದಿ, ಹಾವು, ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಕುಟುಂಬ. ಶಿವ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯೇ ಲೋಕದ ಮೊದಲ ದಂಪತಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

Katyayani is one of Parvati’s names, and tradition connects it with the line of the sage Katyayana. Her shreyas, her good and her wealth, is Shiva himself. The word that follows, adikutumbin, the first householder, is worth pausing over. Calling the great ascetic the first family man suits the manner of this hymn. Shiva’s house means Parvati, the two sons, the ganas, the bull and the snake, a whole household. Readers also take it to mean that Shiva and Shakti are the first couple of the world.

‘ಮುನಿಮನಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಚಿನ್ಮೂರ್ತಿ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ತರ್ಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಎಂದರೆ ನೇರವಾಗಿ ಕಾಣುವುದು, ಅನುಮಾನ ಎಂದರೆ ಗುರುತಿನಿಂದ ಊಹಿಸುವುದು. ಮುನಿಗಳ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಶಿವ ಅನುಮಾನದ ವಸ್ತುವಲ್ಲ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದ ವಸ್ತು. ಅದಲ್ಲದೆ ‘ಮಾಯಾಸೃಷ್ಟಜಗತ್ತ್ರಯ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಯೆಯ ಕೆಲಸ ಎನ್ನುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ ಅದರ ಅಂಟು ಇಲ್ಲ. ‘ಆಮ್ನಾಯ’ ಎಂದರೆ ವೇದ, ಅದರ ಅಂತ ಎಂದರೆ ಉಪನಿಷತ್ತು. ವೇದಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವನು ಎಂದರೆ ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿ ಸಿಗುವವನು.

There is a fine point in munimanah pratyakshachinmurti. In Indian logic pratyaksha is what is seen directly and anumana is what is inferred from a sign. To the minds of sages Shiva is not a matter of inference but of direct sight. Besides, mayasrishtajagattraya calls creation the work of maya, which is to say that the maker is not stuck to it. Amnaya is the Veda, and its end is the Upanishad. He who moves at the end of all the Vedas is he who is found by searching in Vedanta.

ಕೊನೆಯ ಸಾಲಿನ ‘ಸಾಯಂ ತಾಂಡವ’ ಸಂಜೆಯ ನೃತ್ಯ. ಶೈವ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರದೋಷ ಕಾಲಕ್ಕೆ, ಅಂದರೆ ಸೂರ್ಯ ಮುಳುಗುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಶಿವನ ನೃತ್ಯದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಂಭ್ರಮ ಎಂದರೆ ಸಡಗರ ಮತ್ತು ಒಂದು ಬಗೆಯ ಗಡಿಬಿಡಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಶಿವನಲ್ಲ, ಆಡುತ್ತಿರುವ ಶಿವ. ‘ಸೇಯಂ’ ಎಂದರೆ ಸಾ ಮತ್ತು ಇಯಂ ಸೇರಿದ ರೂಪ, ‘ಅದೇ ಇದು’, ಅಂದರೆ ನಿನಗೆ ಗೊತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಈ ನಮಸ್ಕಾರ. ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಎಣಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ, ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ.

Sayam tandava in the last line is the evening dance. Shaiva tradition links Shiva’s dance with the pradosha hour, the time when the sun goes down. Sambhrama is festive stir and a kind of hurry, so what is shown is not a Shiva standing in a picture but a Shiva in motion. Seyam is sa and iyam run together, that same this, meaning this bow of mine which you already know. Counting the syllables gives nineteen to a quarter, which is shardulavikridita.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಪಡಿತರ ಅಂಗಡಿಯ ಸರತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತವರಿಗೆ ಒಳಗಿನ ಮೇಜಿನ ಬಳಿ ಉಳಿಯುವ ಗುರುತು ಕಾರ್ಡಿನ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಬೆರಳಿನ ಮುದ್ರೆ. ಅದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೊಬ್ಬರು, ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೊಬ್ಬರು, ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಸರು.

For those standing in the queue at a ration shop, what remains of them at the table inside is a card number and a thumb impression. The same person is someone else at home, someone else on the street, and another name again on a hospital record.

ಶ್ಲೋಕ ಒಬ್ಬನನ್ನೇ ಹನ್ನೆರಡು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಂದೇ ನಮಸ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಸುತ್ತಲಿನವರನ್ನೂ ನಾವು ಒಂದೇ ಕೆಲಸದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಗುರುತಿಸಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇವೆ, ಅವರಿಗೆ ಇರುವ ಉಳಿದ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಣ್ಣ ಸೌಜನ್ಯ.

The verse calls one being by a dozen names and gathers them all into a single bow. We tend to fix the people around us by the name of one job they do for us. Remembering that they carry other names as well is a small courtesy.