ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 64 ಅರ್ಥ: ವಕ್ಷಸ್ತಾಡನಮಂತಕಸ್ಯ

ಶ್ಲೋಕದ ದನಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು. ಭಕ್ತ ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಪಾದಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಮನೆಯ ಹಿರಿಯರ ಕಾಲುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಡುವಂತೆ. ದೇವರಿಗೆ ಬೇಡಿಕೆ ಇಡುವ ಬದಲು ಅವನ ಆಯಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವುದು ಈ ಕೃತಿಯ ಒಂದು ಸೊಗಸಾದ ತಿರುವು. ನಾಲ್ಕು ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ, ಇವು ಆ ಮೃದುವಾದ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಸರಿಯೇ ಎಂದು ಕೇಳಿ, ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು, ಅಂದರೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಪಾದುಕೆಯಾಗಿ ಮುಂದೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ.

The tone of the verse is what to notice. The devotee is worrying here about Shiva’s feet, as one worries about the feet of an elder at home. To speak of the god’s weariness instead of putting a request to him is one of the fine turns of this work. He counts four tasks, asks whether they suit those soft feet, and at the end offers the one thing he has, his mind, as a pair of sandals.

ನಾಲ್ಕು ಕೆಲಸಗಳು ಇವು. ಮೊದಲನೆಯದು ಯಮನ ಎದೆಗೆ ಬಿದ್ದ ಒದೆ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನನ್ನು ಕಾಯುವಾಗ ಶಿವ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಒದ್ದನೆಂಬ ಕಥೆಯನ್ನು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದು ಅಪಸ್ಮಾರನನ್ನು ಕಾಲಿನಡಿ ಅದುಮುವುದು, ನೃತ್ಯದ ಶಿವನ ಮೂರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಾದದ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಸಣ್ಣ ಆಕೃತಿಯೇ ಅದು. ಮೂರನೆಯದು ಬೆಟ್ಟಗಳ ಸುತ್ತಾಟ, ಕೈಲಾಸದ ವಾಸ ಮತ್ತು ಬೇಟೆಯ ಅಲೆದಾಟ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಭೂಭೃತ್ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ರಾಜ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇರುವುದರಿಂದ ರಾಜರ ಬಳಿ ಸುತ್ತಾಡುವುದು ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ, ಮುಖ್ಯ ಅರ್ಥ ಬೆಟ್ಟವೇ. ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ಚಮತ್ಕಾರ ಸ್ಪಷ್ಟ. ದೇವತೆಗಳು ಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಾಗ ಅವರ ಕಿರೀಟಗಳ ಗಟ್ಟಿ ಅಂಚು ಆ ಪಾದಗಳಿಗೆ ತಿಕ್ಕುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ಪೂಜೆಯೂ ಆ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಹೊರೆ.

The four tasks are these. The first is the kick on Yama’s chest, and tradition tells how Shiva struck Death while protecting Markandeya. The second is the pressing down of Apasmara, the small figure that lies under the foot in images of the dancing Shiva. The third is the roaming of the mountains, which holds both the dwelling on Kailasa and the wandering of the hunt. Since bhubhrit can also mean a king, some read it as going the rounds of kings, though the main sense is the mountain. In the fourth the poet’s wit is plain. When the gods bow, the hard edges of their crowns rub against those feet, so even worship is a burden to them.

ಅಪಸ್ಮಾರ ಎಂಬ ಪದದ ಬಗ್ಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಒಂದು ಮಾತು ಬೇಕು. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆಯುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಅಪಸ್ಮಾರ ಎಂದರೆ ನೆನಪು ತಪ್ಪುವ ರೋಗ, ಇಂದಿನ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಪಸ್ಮಾರ ಅಥವಾ ಮೂರ್ಛೆ ರೋಗ ಎಂದು ಕರೆಯುವ, ಮಿದುಳಿನ ವಿದ್ಯುತ್ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಏರುಪೇರಿನಿಂದ ಬರುವ ಸ್ಥಿತಿ. ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮೂರ್ತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಇದು ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಹೆಸರು, ಮರೆವಿನ, ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪುವ ಸ್ಥಿತಿಯ ಸಂಕೇತ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಅರ್ಥೈಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ರೋಗ ಇರುವವರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಇಂದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಔಷಧಗಳಿವೆ, ಅವು ವೈದ್ಯರ ಸಲಹೆಯ ಮೇರೆಗೆ ನಡೆಯಬೇಕಾದವು, ಮತ್ತು ಶ್ಲೋಕ ಪಾರಾಯಣ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಬದಲಿ ಅಲ್ಲ.

A word is needed plainly about the term apasmara. In Sanskrit and in Ayurveda apasmara names the disorder in which awareness is lost, what medicine today calls epilepsy, a condition arising from disturbed electrical activity in the brain. In the verse and in the science of images it is the name of a demon, which tradition reads as the figure of heedlessness and lost awareness. It should not be taken as a remark about people who have the condition. There are effective medicines for it today, they are to be used on a doctor’s advice, and reciting a verse is not a substitute for treatment.

ಕೊನೆಯ ಪಾದದ ಅರ್ಪಣೆ ಈ ಕೃತಿಯ ಇಡೀ ನಿಲುವಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಹೂವನ್ನೂ ಆಸನವನ್ನೂ ಕೊಡುವ ಬದಲು ಭಕ್ತ ಮನಸ್ಸನ್ನೇ ಪಾದುಕೆಯಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಿರುವುದೇ ಮನಸ್ಸು ಆ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕೆಂದು. ಪಾದುಕೆ ಎರಡು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಕಾಲನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗೌರವವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಹರಣ ಎಂಬ ಪದ ನಿಲ್ಲುವುದಲ್ಲ, ಓಡಾಡುವುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತ ಕೇಳುವುದು ಮನಸ್ಸು ಸದಾ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರಲಿ ಎಂದು. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಪಾದುಕಾ ಬೇಡನ ಸವೆದ ಕೆರವಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿನ ಪಾದುಕಾ ರತ್ನದ್ದು, ಒಂದೇ ಪದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತೀರ ಕೆಳಗಿನಿಂದ ತೀರ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿದೆ.

The offering in the last quarter fits the whole stand of this work. Instead of a flower or a seat, the devotee gives his mind as a pair of sandals, because what the Shivananda Lahari has been asking from the beginning is that the mind should stay at those feet. A sandal does two things, it protects the foot and it marks respect. The word viharana is not standing but walking about, so what the devotee asks is that his mind be always in use. The paduka of the previous verse was a hunter’s worn sandal, and this paduka is of jewels, one word raised in two verses from the very lowest place to the very highest.

ರಚನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಂಗತಿಗಳು. ಮೊದಲ ಎರಡು ಪಾದಗಳ ನಾಲ್ಕು ದೀರ್ಘ ಸಮಾಸಗಳೂ ಕರ್ಮೇದಂ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಜೊತೆಗೆ ಸೇರುತ್ತವೆ, ಅಂದರೆ ಆ ನಾಲ್ಕೂ ಒಂದೇ ಕೆಲಸ ಎಂದು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಎಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕಿಂ ವಾ ಉಚಿತಂ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ವಾ ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ಪದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮೃದುವಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಆಕ್ಷೇಪವಾಗದಂತೆ ಇಟ್ಟಿದೆ. ಅಂಗೀಕುರು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಆಜ್ಞಾರೂಪ ಇಡೀ ಶ್ಲೋಕದ ಬೇಡಿಕೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಅಕ್ಷರದ ನಂತರ ಯತಿ.

Two points about the construction. The four long compounds of the first two quarters all go with karma idam, so the four are counted together as one piece of work. In the question kim va uchitam the small word va softens the question and keeps it from becoming a complaint. The single imperative angikuru carries the request of the whole verse. The metre is shardulavikridita, nineteen syllables to a quarter with a pause after the twelfth.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಭಾವಚಿತ್ರದ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರ ತೆಗೆಯುವ ಮೊದಲು ನೆಲದ ಮೇಲಿನ ಗುರುತಿನ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮಣೆಯ ಎತ್ತರವನ್ನು ನಮ್ಮ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕುತ್ತಿಗೆ ಬಾಗದಂತೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಆಸರೆಯನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಇವು ಯಾವುವೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

In a photo studio, before the picture is taken they have us stand on the mark on the floor, set the height of the stool to our height, and give a small support so that the neck is not bent. None of this shows in the photograph.

ನಮ್ಮಿಂದ ಆಗುವುದು ಬೇರೆಯವರ ನಿಲ್ಲುವ ಜಾಗವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಸರಿಪಡಿಸುವ ಇಂಥ ಸಣ್ಣ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಗಳು. ಶ್ಲೋಕದ ಭಕ್ತ ಕೊಡುವುದೂ ಇಂಥದೇ ಒಂದು ಆಸರೆಯನ್ನು, ಮನಸ್ಸನ್ನೇ ಪಾದಕ್ಕೆ ಮೆತ್ತೆಯಾಗಿ.

What is in our power is small adjustments of this kind, which set another’s standing place a little more right. What the devotee of the verse offers is a support of just that kind, his own mind as a padding for the feet.