ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 66 ಅರ್ಥ: ಕ್ರೀಡಾರ್ಥಂ ಸೃಜಸಿ ಪ್ರಪಂಚಂ

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದು ವಾದದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದೆ. ಮೊದಲ ಸಾಲು ಒಂದು ನಿಲುವನ್ನು ಇಡುತ್ತದೆ, ಜಗತ್ತೆಲ್ಲ ನಿನ್ನ ಆಟ ಮತ್ತು ಜನರೆಲ್ಲ ನಿನ್ನ ಆಟದ ಬೊಂಬೆಗಳು. ಎರಡನೆಯ ಸಾಲು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ನಾನು ಮಾಡುವುದೂ ನಿನ್ನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿಯೇ. ಮೂರನೆಯ ಸಾಲು ‘ನಿಶ್ಚಿತಂ’ ಎಂದು ಒತ್ತು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಯ ಸಾಲು ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂದು ಆರಂಭಿಸಿ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಯತ್, ತತ್, ನಿಶ್ಚಿತಂ, ತಸ್ಮಾತ್, ಏವ, ಇವು ತರ್ಕದ ಮಾತುಗಳು, ಮತ್ತು ಕವಿ ಅವನ್ನು ಬೇಕೆಂದೇ ಬಳಸಿ ಮೊರೆಯನ್ನು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ವಾದವಾಗಿ ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ.

The verse is built in the shape of an argument. The first quarter lays down a position: the world is your play and people are your playthings. The second applies it to the speaker himself: what I do also happens for your pleasure. The third presses the point with ‘nishchitam’, certainly, and the last opens with ‘tasmat’, therefore, and draws the conclusion. Yat, tat, nishchitam, tasmat and eva are the words of reasoning, and the poet uses them deliberately, turning a plea into a short piece of argument.

‘ಕ್ರೀಡಾ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಶ್ಲೋಕದ ನೆಲೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಒಡೆಯನಿಗೆ ಯಾವ ಕೊರತೆಯೂ ಕಾರಣವಲ್ಲ, ಅದು ಕೇವಲ ಆಟ ಎಂಬುದು ಶೈವ ಮತ್ತು ವೇದಾಂತದ ಎರಡೂ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಮಾತು. ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ‘ಲೋಕವತ್ತು ಲೀಲಾಕೈವಲ್ಯಂ’ ಎಂಬ ಸೂತ್ರ ಇದೇ ನಿಲುವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಟದಂತೆ, ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದೆ. ಆಟ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಮಾಧಾನವಿದೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಇರಿತವೂ ಇದೆ. ಆಟವಾದ್ದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಏರಿಳಿತಕ್ಕೆ ಕೊನೆಯ ಗಂಭೀರತೆಯಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಬೊಂಬೆಯಾದವನಿಗೆ ತನ್ನ ಪಾತ್ರದ ಆಯ್ಕೆಯೂ ಇಲ್ಲ.

The word ‘krida’, play, is the ground of the verse. No lack in the lord is the cause of creation, which is mere play: this is said in both the Shaiva and the Vedanta traditions. The Brahma Sutra phrase ‘lokavattu lilakaivalyam’ states the same position, that it is as play is in the world, with no further purpose. There is a consolation in the word play, and also a sting. Because it is play, the rise and fall of the world has no final seriousness, but the one who is the plaything has no choice of part either.

ಶಬ್ದದ ಆಟವೊಂದು ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಜನರನ್ನು ‘ಕ್ರೀಡಾಮೃಗ’, ಆಟದ ಪ್ರಾಣಿ ಎಂದು ಕರೆದಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಮೃಗ ಎಂದರೆ ಪ್ರಾಣಿ, ಶಿವನ ಹೆಸರು ಪಶುಪತಿ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಒಡೆಯ. ಮೊದಲ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಾವು ಪ್ರಾಣಿಗಳಾದರೆ ಕೊನೆಯ ಸಾಲಿನ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ನೀನು ನಮ್ಮ ದನಗಾವಲಿನವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಯುವುದು ನಿನ್ನ ಕೆಲಸ ಎಂಬ ವಾದ ತಾನಾಗಿಯೇ ಕೂಡಿಬರುತ್ತದೆ. ಶೈವ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಪಶು ಎಂದರೆ ಪಾಶಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಜೀವ, ಪತಿ ಎಂದರೆ ಆ ಕಟ್ಟನ್ನು ಬಿಚ್ಚಬಲ್ಲವನು. ಆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಬೋಧನೆ ಬರಿಯ ಹೆಸರಲ್ಲ, ಅದೇ ಶ್ಲೋಕದ ಕೊಂಡಿ.

A play of words runs through this. People are called ‘kridamriga’, the animals of his sport, and mriga means an animal, while one of Shiva’s names is Pashupati, lord of animals. If we are the animals of the first quarter, then by the address of the last quarter you are our herdsman, and the argument that keeping us is your work follows of itself. In Shaiva teaching pashu means the soul bound by its fetters and pati the one who can loosen them. Against that background the address is not a mere name but the joint on which the verse turns.

‘ಮಾಮಕರಕ್ಷಣಂ’ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ. ಮಾಮಕ ಎಂದರೆ ನನ್ನದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಯುವುದು ಎಂದೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ನನ್ನದಾದದ್ದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಾಯುವುದು ಎಂದೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ಕುತೂಹಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಇನ್ನೂ ಧೈರ್ಯದ್ದು. ನನ್ನ ಒದ್ದಾಟ ನಿನ್ನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ತೀರಿಸುವ ಸಾಧನ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ, ನೀನೇ ನನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದೆ ಎಂಬ ಮಗುವಿನ ಧ್ವನಿಯಿದೆ. ಇದನ್ನು ತಪ್ಪಿಗೆ ಸಿಕ್ಕ ರಿಯಾಯಿತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕಿಲ್ಲ, ನಾನೇ ಕರ್ತೃ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವ ಶರಣಾಗತಿ ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ.

The word ‘mamakarakshanam’ carries two senses. Mamaka means mine, so it is both the guarding of me and the guarding of all that is mine. ‘Kutuhala’, curiosity, is bolder still. In saying that his own struggling is the instrument by which Shiva satisfies his curiosity, there is the note of a child saying that you made me this way. It need not be taken as a licence for wrongdoing. Many read it as a surrender of the sense of being the sole doer.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಹಿಂದಿನ ಕೆಲವು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಹಾಗೆ ಶಿವನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಒಂದು ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ಇದು ಈ ಭಾಗದ ಉದ್ದವಾದ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯದು. ಛಂದಸ್ಸು ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಅಕ್ಷರದ ನಂತರ ಯತಿ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪಾದಗಳು ಗಿಡ್ಡವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪಠಣದ ನಡಿಗೆಯೂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.

Unlike several of the verses before it, this one does not rest in describing Shiva’s greatness but ends by placing a request. Besides, it is the last of the run of long verses in this stretch. The metre is shardulavikridita, nineteen syllables to a quarter with a pause after the twelfth. From the next verse onward the quarters grow shorter, so the pace of reading changes as well.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಜಾತ್ರೆಯ ಬೊಂಬೆಯಾಟದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಚಲನೆಯೂ ಮೇಲಿನ ಕೈಯ ಕೆಲಸ. ದಾರವೊಂದು ಹರಿದರೆ ಆಟ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಆಡಿಸುವವನು ತಾನೇ ಕುಳಿತು ಅದನ್ನು ಗಂಟು ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಬೊಂಬೆಯನ್ನು ಬೈಯುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

In a puppet show at a fair every movement is the work of the hand above. If a string snaps the show stops, and the one who works the puppets sits down and knots it himself. There is no question of scolding the puppet.

ನಾವು ಯಾರದೋ ಕೈಯ ಬೊಂಬೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಮೊದಲಿಗೆ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಮಾಧಾನವೂ ಇದೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬರೆದವರು ನಾವೇ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಮಾಧಾನ. ಹೊರೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಇಳಿಸಿಟ್ಟು ನಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮಾಡಬಹುದು.

Being called someone’s puppet sounds belittling at first. Yet there is a consolation in it as well, the consolation of not having written everything ourselves. We can set the weight down a little and do only the part that is ours.