ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 67 ಅರ್ಥ: ಬಹುವಿಧಪರಿತೋಷ ಬಾಷ್ಪಪೂರ

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕ ವಾದ ಮಾಡಿ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟಿತ್ತು. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಒಂದೇ, ‘ಪ್ರಪದ್ಯೇ’, ಅಂದರೆ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಉಳಿದದ್ದೆಲ್ಲ ‘ಭಾವನಾಂ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ವಿಶೇಷಣಗಳು, ಮೂರು ದೊಡ್ಡ ಸಮಾಸಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಪದದವರೆಗೆ ವಾಕ್ಯ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಆ ವಿಳಂಬದಲ್ಲಿಯೇ ಒಂದು ಕಾಯುವಿಕೆಯಿದೆ.

The previous verse argued its case and placed a request. This one quietly states a resolve. The whole verse has a single finite verb, ‘prapadye’, I take refuge. Everything else consists of qualifiers of the one word ‘bhavanam’, three long compounds. So the sentence does not come to rest until the final word, and there is a kind of waiting in that delay.

‘ಭಾವನಾ’ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಬರಿಯ ಕಲ್ಪನೆ ಎಂದು ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಒಂದೇ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವುದು, ಆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವ ಕೆಲಸ, ಅದೇ ಭಾವನಾ. ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತು ಇದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಸೊಗಸು ಇದು, ಶರಣು ಹೋಗುವುದು ಯಾವುದೋ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲ, ಮೂರ್ತಿಗೆ ಅಲ್ಲ, ಒಂದು ಚಿಂತನೆಗೆ. ಆಶ್ರಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಒಂದು ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಪದ್ಯೇ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಪತ್ತಿ, ಶರಣಾಗತಿ ಎಂಬ ಮಾತುಗಳ ಬೇರು.

‘Bhavana’ does not mean mere imagining. It is the settling of one thought in the mind again and again, and the work of that settling is itself bhavana. Yoga and Vedanta both use the word in this sense. The fineness here is that the refuge taken is not a place or an image but a thought. Shelter has become a state of mind. The word ‘prapadye’ is the root of prapatti and sharanagati, the vocabulary of self surrender.

‘ಭೋಗಭೂಮಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ನೆಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಆ ನೆಲದ ಸಿರಿ ಯಾವುದು ಎಂದು ನೋಡಿದರೆ ಕಣ್ಣೀರು ಮತ್ತು ರೋಮಾಂಚ. ಅಂದರೆ ಶ್ಲೋಕ ಸುಖದ ಲೆಕ್ಕವನ್ನೇ ತಿರುಗಿಸಿಟ್ಟಿದೆ. ಕಣ್ಣೀರು, ಮೈನವಿರೇಳುವುದು, ಗದ್ಗದವಾದ ಕಂಠ, ಇವನ್ನು ಭಕ್ತಿಯ ಹೊರಗಿನ ಗುರುತುಗಳೆಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವೈದ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೂ ಇವು ನಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಒಳಪಡದ ದೇಹದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಬೇಕೆಂದಾಗ ತರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸ್ಫುಟ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಾರದಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

‘Bhogabhumi’ ordinarily names a land where pleasures are enjoyed. When we look for the riches of this land, they turn out to be tears and gooseflesh, so the verse has reversed the reckoning of pleasure. Tears, the rising of the hair on the skin and a voice choking with feeling are named by tradition as the outward marks of devotion. Seen medically too, these are responses of the body that do not obey the will, and so they cannot be produced to order. The word ‘sphuta’ says that they are too plain to be hidden.

‘ಚಿರಪದಫಲಕಾಂಕ್ಷಿಸೇವ್ಯಮಾನಾಂ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಂಗತಿಗಳಿವೆ. ಚಿರಪದ ಎಂದರೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಉಳಿಯುವ ನೆಲೆ, ಅಂದರೆ ಮುಕ್ತಿ ಎಂದು ಒಂದು ಅರ್ಥ, ಬಹಳ ಕಾಲ ನಿಲ್ಲುವ ಪದವಿ ಎಂದು ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥ. ಹಿಂದಿನ ಹಲವು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸ್ವರ್ಗ ಮುಂತಾದ ಬೇಗ ಮುಗಿಯುವ ಫಲಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದವು, ಆ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತು ಸಹಜವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ‘ಸೇವ್ಯಮಾನಾಂ’ ಎಂಬ ಪದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಈ ಚಿಂತನೆ ಕವಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಂಡದ್ದಲ್ಲ, ಅವರಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಹಲವರು ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ್ದಾರೆ.

Two things lie in the phrase ‘chirapadaphalakankshisevyamanam’. Chirapada means the state that abides for ever, that is, liberation, and it can also mean a rank that lasts long. Several earlier verses turned away fruits like heaven that soon come to an end, and this phrase sits naturally in that line of thought. Besides, ‘sevyamanam’ offers a small comfort: this contemplation is not the poet’s discovery, for many before him have made it their service.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸು ಬದಲಾಗಿದೆ. ಬೆಸ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ಅಕ್ಷರ, ಸಮ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರು, ಅಂದರೆ ಇದೊಂದು ಅರ್ಧಸಮ ವೃತ್ತ, ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನದು. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳ ನಂತರ ಇದು ಗಿಡ್ಡವಾಗಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಅರವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಇದೇ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಓದಿದರೆ ನಡಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ.

The metre changes with this verse. The odd quarters have twelve syllables and the even ones thirteen, so this is a half equal metre, the one called pushpitagra. After the nineteen syllables of the previous verse it sounds short. Verse 68 is in the same metre, so the two are best read together to catch the gait.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಸಂಗೀತದ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡುಗಾರರು ಒಂದು ಸ್ವರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬಿಡುವಾಗ, ಮುಂದಿನ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತವರ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅವರು ಅಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಆ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಅವರು ತರಿಸಿಕೊಂಡದ್ದೂ ಅಲ್ಲ.

At a concert, when the singer holds a note and lets it go slowly, the eyes of someone in the front row fill. That person is not weeping, and those tears were not summoned.

ಈ ಬಗೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಾವು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ತರಿಸಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುವ ಸಂಗತಿಯ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೋಗುವುದು ನಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ. ಉಳಿದದ್ದನ್ನು ಅದೇ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

We cannot command responses of that kind. What is in our hands is going back, again and again, to whatever moves us. The rest looks after itself.