ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 69 ಅರ್ಥ: ಜಡತಾ ಪಶುತಾ ಕಲಂಕಿತಾ

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಎರಡು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ನಾಲ್ಕು ದೋಷಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ಅವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಧ ‘ಅಸ್ತಿ ಯದಿ’ ಎಂದು ತಿರುಗಿ, ಇದ್ದರೂ ಸರಿ ಎಂದು ನಗುತ್ತದೆ. ಆ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ಲೋಕದ ಜೀವವಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೋಷ ಇದ್ದರೆ ಅರ್ಹತೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ದೋಷವೇ ಅರ್ಹತೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

The verse moves in two steps. The first half counts up four faults and says they are not in me. The second half turns with ‘asti yadi’, if they are, and smiles. The life of the verse is in that turn. Usually a fault takes away one’s fitness, and here the fault becomes the fitness itself.

ಈ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳು ಶಿವನ ಮೇಲಿರುವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಶ್ಲೇಷ. ಜಡ ಎಂದರೆ ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದ್ದು ಮತ್ತು ತಣ್ಣಗಿರುವುದು, ಆ ಮಾತು ತಲೆಯ ಮೇಲಿನ ತಣ್ಣನೆಯ ಚಂದ್ರನಿಗೂ ಜಟೆಯಲ್ಲಿನ ನೀರಿಗೂ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಪಶು ಎಂದರೆ ಪ್ರಾಣಿ, ಶಿವ ಪಶುಪತಿ, ಅವನ ಮೈಮೇಲೆ ಪ್ರಾಣಿಯ ತೊಗಲು ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ನಂದಿ. ಕಲಂಕ ಎಂದರೆ ಕಪ್ಪು ಕಲೆ, ಅದು ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿರುವ ಕಲೆ. ಕುಟಿಲಚರ ಎಂದರೆ ಡೊಂಕಾಗಿ ಹರಿಯುವುದು, ಅದು ಕೊರಳಿನ ಹಾವು ಮತ್ತು ಬಳಸಿ ಹರಿಯುವ ಗಂಗೆ. ಅಂದರೆ ದೋಷಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೇ ಶಿವನ ಆಭರಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ.

The wordplay of the verse is that these four words name the very things Shiva carries. Jada is what does not move and what is cold, and that suits both the cool moon on his head and the water in his hair. Pashu is an animal, and Shiva is Pashupati, with an animal’s skin on his body and the bull before him. Kalanka is a dark spot, and that is the spot on the moon. Kutilachara is what moves crookedly, and that is the snake at his throat and the winding Ganga. So the list of faults is also the list of Shiva’s ornaments.

ಈ ಶ್ಲೇಷೆಗೆ ಕವಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ‘ರಾಜಮೌಲೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನ್ ಎಂದರೆ ಚಂದ್ರ, ಮೌಲಿ ಎಂದರೆ ಮುಡಿ. ಅಂದರೆ ಕಲಂಕದ ಮಾತು ಎಲ್ಲಿ ಬೇಕೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಚಂದ್ರನನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಪಾತ್ರ’ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ, ಒಂದು ಪಾತ್ರೆ ಅಥವಾ ಇಡುವ ಜಾಗ, ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಹನಾದವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು ನಿನ್ನ ಒಡವೆಗೆ ಪಾತ್ರ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ನನ್ನನ್ನೇ ಒಡವೆಯಾಗಿ ಧರಿಸು ಎಂದೂ ಓದಬಹುದು, ನಿನ್ನ ಒಡವೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹನಾದವನು ನಾನೇ ಎಂದೂ ಓದಬಹುದು.

The poet has made a small preparation for this play on words. In the address ‘rajamaule’, rajan means the moon and mauli the crown, so the moon is placed exactly where the mention of the spot needs it. In the same way ‘patra’ has two senses, a vessel or holder and a worthy person. So the line can be read as asking to be worn as the ornament itself, and also as claiming to be the fit recipient of the ornament he gives.

ಶ್ಲೋಕದ ಹಿಂದೆ ಶಿವನ ಸ್ವಭಾವದ ಒಂದು ಮಾತು ಇದೆ. ಸುಡುಗಾಡಿನ ಬೂದಿ, ಹಾವು, ಹಾಲಾಹಲ, ಭೂತಗಣ, ಲೋಕ ದೂರವಿಡುವ ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಶಿವ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಲೋಕ ಬೇಡವೆಂದದ್ದನ್ನು ಅವನು ಒಡವೆಯಾಗಿ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದು ವಾದವನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ. ಇದೊಂದು ವಿನಯದ ಮಾತು ಕೂಡ. ಮೊದಲು ದೋಷವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ಮೇಲೆ ಇದ್ದರೂ ಸರಿಯೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಈ ಶೈಲಿ ಸ್ತೋತ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಿತವಾದದ್ದು.

Behind the verse lies something about Shiva’s nature. The ash of the burning ground, snakes, poison and a crowd of spirits, all that the world keeps at a distance, he has taken to himself. Many therefore read the verse as building a case for the belief that he wears as an ornament what the world has refused. It is also a piece of modesty. The manner of first denying a fault and then conceding it with a smile is familiar in hymn literature.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಸಮವಾಗಿಲ್ಲ. ನಾವು ಎಣಿಸಿದಂತೆ ಹತ್ತು, ಹದಿಮೂರು, ಎಂಟು, ಹನ್ನೆರಡು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವ ವೃತ್ತವಲ್ಲ, ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವ ಛಂದಸ್ಸು. ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರೆಗಳ ಲೆಕ್ಕ ಸುಮಾರು ಮೂವತ್ತರ ಹತ್ತಿರ ಇದೆ. ಯಾವ ಹೆಸರಿನ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗಿಂತ ಇದು ಗಿಡ್ಡವಾಗಿದೆ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಬಹುದು. ಈ ಗಿಡ್ಡ ನಡಿಗೆ ಶ್ಲೋಕದ ಚುಟುಕಾದ ಚಮತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

The quarters of this verse are not equal in the number of syllables. By our count they have ten, thirteen, eight and twelve. It is therefore not a metre counted by syllables but one counted by morae, and the two halves come to about thirty morae each. We do not name the metre here, and can say only that this verse is shorter than the ones before and after it. The short gait suits the brevity of its wit.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಹಳೆಯ ಪುಸ್ತಕದ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖಪುಟ ಹರಿದ, ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಪೆನ್ಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಗುರುತು ಹಾಕಿದ ಪುಸ್ತಕಗಳೇ ಬೇಗ ಕೈ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ಹೊಸ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ್ನು ಯಾರೂ ಇಡುವುದಿಲ್ಲ.

At a second hand book stall it is the books with a torn cover and someone’s pencil marks in the margin that change hands soonest. No new shop would keep them on its shelves.

ನಮ್ಮ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಭ್ಯಾಸ ನಮಗೆಲ್ಲ ಇದೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಜಾಗ ನಮ್ಮನ್ನು ಆ ಕೊರತೆಗಳ ಸಮೇತವೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನ್ನು ಬಚ್ಚಿಡುವ ಕೆಲಸ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

We all have the habit of covering up our shortcomings. Yet a place that truly has use for us takes us along with them, and there the work of hiding them grows less.