ಶ್ಲೋಕ (ಕನ್ನಡ)
ಬುದ್ಧಿಃ ಸ್ಥಿರಾ ಭವಿತುಮೀಶ್ವರಪಾದಪದ್ಮ-
ಸಕ್ತಾ ವಧೂರ್ವಿರಹಿಣೀವ ಸದಾ ಸ್ಮರಂತೀ ।
ಸದ್ಭಾವನಾಸ್ಮರಣದರ್ಶನಕೀರ್ತನಾದಿ
ಸಮ್ಮೋಹಿತೇವ ಶಿವಮಂತ್ರಜಪೇನ ವಿಂತೇ ॥ 77 ॥
ಶ್ಲೋಕ (ದೇವನಾಗರಿ)
बुद्धिः स्थिरा भवितुमीश्वरपादपद्म-
सक्ता वधूर्विरहिणीव सदा स्मरन्ती ।
सद्भावनास्मरणदर्शनकीर्तनादि
सम्मोहितेव शिवमन्त्रजपेन विन्ते ॥ 77 ॥
ಶ್ಲೋಕ (English IAST)
buddhiḥ sthirā bhavitumīśvarapādapadma-
saktā vadhūrvirahiṇīva sadā smarantī |
sadbhāvanāsmaraṇadarśanakīrtanādi
sammohiteva śivamantrajapena vinte || 77 ||
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಬುದ್ಧಿಃ ಸ್ಥಿರಾ ಭವಿತುಮ್ (बुद्धिः स्थिरा भवितुम्, buddhiḥ sthirā bhavitum) = ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದಕ್ಕೆ (ಭವಿತುಮ್: ಆಗುವುದಕ್ಕೆಂದು) (for the intellect to become steady (bhavitum: in order to become))
- ಭವಿತುಮೀಶ್ವರಪಾದಪದ್ಮ (भवितुमीश्वरपादपद्म, bhavitumīśvarapādapadma) = ಈಶ್ವರನ ಪಾದಕಮಲ (ಸಂಧಿ: ಭವಿತುಮ್ ಜೊತೆಗೆ ಈಶ್ವರಪಾದಪದ್ಮ) (the lotus feet of the Lord (sandhi: bhavitum joined with ishvarapadapadma))
- ಸಕ್ತಾ (सक्ता, saktā) = ಅಂಟಿಕೊಂಡವಳಾಗಿ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದವಳಾಗಿ (clinging, holding fast)
- ವಧೂರ್ವಿರಹಿಣೀವ (वधूर्विरहिणीव, vadhūrvirahiṇīva) = ಗಂಡನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಹೆಂಡತಿಯಂತೆ (ವಧೂ: ಹೆಂಡತಿ, ವಿರಹಿಣೀ: ಅಗಲಿಕೆಯ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿರುವವಳು) (like a wife parted from her husband (vadhu is a wife, virahini one in the pain of separation))
- ಸದಾ (सदा, sadā) = ಸದಾ, ಯಾವಾಗಲೂ (always)
- ಸ್ಮರಂತೀ (स्मरन्ती, smarantī) = ನೆನೆಯುತ್ತಿರುವವಳಾಗಿ (remembering)
- ಸದ್ಭಾವನಾ (सद्भावना, sadbhāvanā) = ಒಳ್ಳೆಯ ಭಾವನೆ, ಸರಿಯಾದ ಚಿಂತನೆ (right feeling, good contemplation)
- ಸ್ಮರಣದರ್ಶನಕೀರ್ತನಾದಿ (स्मरणदर्शनकीर्तनादि, smaraṇadarśanakīrtanādi) = ಸ್ಮರಣೆ, ದರ್ಶನ, ಕೀರ್ತನೆ ಮುಂತಾದವು (remembrance, seeing, singing and the rest)
- ಸಮ್ಮೋಹಿತೇವ (सम्मोहितेव, sammohiteva) = ಮರುಳಾದವಳಂತೆ (ಸಮ್ಮೋಹಿತಾ ಇವ) (as if entranced (sammohita iva))
- ಶಿವಮಂತ್ರಜಪೇನ (शिवमन्त्रजपेन, śivamantrajapena) = ಶಿವಮಂತ್ರದ ಜಪದಿಂದ (by the japa of Shiva’s mantra)
- ವಿಂತೇ (विन्ते, vinte) = ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ (it finds, it obtains)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಅದು ಈಶ್ವರನ ಪಾದಕಮಲಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಮತ್ತು ಗಂಡನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಹೆಂಡತಿಯಂತೆ ಸದಾ ಅವನನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಿರಬೇಕು. ಒಳ್ಳೆಯ ಭಾವನೆ, ಸ್ಮರಣೆ, ದರ್ಶನ, ಕೀರ್ತನೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಜೊತೆಗೂಡಿದ ಶಿವಮಂತ್ರದ ಜಪದಿಂದ ಅದು ಮರುಳಾದವಳಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆಗಲೇ ಆ ಬುದ್ಧಿ ತನ್ನ ನೆಲೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
For the intellect to become steady it must cling to the lotus feet of the Lord and remember him always, like a wife parted from her husband. Joined with right feeling, remembrance, seeing, singing and the rest, the japa of Shiva’s mantra leaves it as though entranced. Only then does that intellect find its footing.
ಶ್ಲೋಕ 77ರ ವಿವರಣೆContext and commentary on verse 77
ಶ್ಲೋಕದ ಜೋಡಣೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ‘ಭವಿತುಮ್’ ಎಂಬುದು ತುಮುನ್ನಂತ ರೂಪ, ಅಂದರೆ ಆಗುವುದಕ್ಕೆಂದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ಲೋಕ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಅದು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದೆ. ‘ಸಕ್ತಾ’, ‘ಸ್ಮರಂತೀ’, ‘ಸಮ್ಮೋಹಿತಾ’ ಎಂಬ ಮೂರೂ ರೂಪಗಳು ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗದವು, ಏಕೆಂದರೆ ಬುದ್ಧಿ ಎಂಬ ಮಾತು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ. ಆ ವ್ಯಾಕರಣದ ಸಂಗತಿಯೇ ಮುಂದಿನ ಉಪಮೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.
The build of the verse has to be taken apart first. ‘Bhavitum’ is an infinitive, in order to become. So the verse is not saying that the intellect is steady but what it must do in order to become steady. The three forms ‘sakta’, ‘smaranti’ and ‘sammohita’ are all feminine, because buddhi is a feminine noun in Sanskrit, and it is that point of grammar which opens the way to the simile that follows.
ಉಪಮೆ ಅಗಲಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೆಂಡತಿಯದು. ವಿರಹಿಣಿಯ ನೆನಪು ಅವಳು ಕೂತು ಮಾಡುವ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಅಡುಗೆಯಲ್ಲಿ, ನಡೆಯುವಾಗ, ನಿದ್ದೆಯ ನಡುವೆ, ಅವಳ ಮನಸ್ಸು ತಾನಾಗಿಯೇ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಶ್ಲೋಕ ಕೇಳುವ ಸ್ಮರಣೆಯ ಗುಣ ಇದೇ, ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ನೆನಪಿಗಿಂತ ತಾನೇ ಬಿಡದ ನೆನಪು. ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿರಹ ಎಂಬುದು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಭಾವ, ಮತ್ತು ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಅದನ್ನು ಭಕ್ತಿಗೆ ತಿರುಗಿಸಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
The simile is that of a wife in separation. Her remembering is not a task she sits down to do. While cooking, while walking, in the middle of sleep, her mind returns there of itself. That is the quality of remembrance the verse asks for, a remembrance that will not let go rather than one held by effort. Viraha, separation, is one of the great moods of Sanskrit poetry, and Shankara turns it here towards devotion.
ಸದ್ಭಾವನೆ, ಸ್ಮರಣೆ, ದರ್ಶನ, ಕೀರ್ತನೆ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕರ ಕೊನೆಗೆ ‘ಆದಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿದೆ, ಅಂದರೆ ಮುಂತಾದವು. ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಒಂಬತ್ತು ಬಗೆಯ ಭಕ್ತಿಯ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪರಂಪರೆ ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನ, ಸ್ಮರಣ, ಪಾದಸೇವನ, ಅರ್ಚನ, ವಂದನ, ದಾಸ್ಯ, ಸಖ್ಯ, ಆತ್ಮನಿವೇದನ ಎಂಬ ಒಂಬತ್ತು ಬರುತ್ತವೆ. ಶ್ಲೋಕ ಪೂರ್ತಿ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳದೆ ನಾಲ್ಕನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿ ಉಳಿದದ್ದನ್ನು ‘ಆದಿ’ ಎಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ.
After the four, right feeling, remembrance, seeing and singing, stands the word ‘adi’, and the rest. Tradition recalls here the well-known list of nine kinds of devotion in the Bhagavata: hearing, singing, remembering, service of the feet, worship, salutation, servitude, friendship and the offering of oneself. The verse does not take up the whole list. It names four and leaves the others under ‘adi’.
‘ಸಮ್ಮೋಹಿತಾ ಇವ’ ಎಂಬ ಜೋಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಇದೆ. ಮೋಹ ಎಂಬುದು ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕುಂದು, ತಿಳಿಗೇಡು. ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮಾತು ಒಳ್ಳೆಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ‘ಇವ’ ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ಮಾತು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಇಟ್ಟದ್ದು. ಬುದ್ಧಿ ಮರುಳಾಗಿದೆ ಎಂದು ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮರುಳಾದವಳಂತೆ ಇದೆ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಜಪದ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಂದು ಬಗೆಯ ತನ್ಮಯತೆಗೆ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನಿಂದ ನೋಡುವವರಿಗೆ ಅದು ಮರವಳಿಕೆಯಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
There is a fine point in the pair ‘sammohita iva’. Moha, delusion, is usually a fault in Vedanta. Here the same word comes in a good sense, and the small word ‘iva’ is placed carefully. The verse does not say the intellect is deluded but that it is as one entranced. The repetition of japa carries the mind into a kind of absorption, and to anyone watching from outside that looks much like being spellbound.
ಕೊನೆಯ ‘ವಿನ್ತೇ’ ಎಂಬ ರೂಪ ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ವಿದ್ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನ ಆತ್ಮನೇಪದ ರೂಪ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಬುದ್ಧಿಯೇ ಕರ್ತೃ ಆಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ವಿನ್ದೇ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಅಂದರೆ ನಾನು ಪಡೆಯುತ್ತೇನೆ. ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುಳು ಒಂದೇ, ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಕಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಸಿಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಂತೆಯೇ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷರ, ಜೋಡಣೆ ವಸಂತತಿಲಕದ್ದು.
The closing form ‘vinte’ does not yield easily. Many take it as an atmanepada form of the root vid, to find, with the intellect itself as subject, so that it is the intellect that obtains. Some editions carry the reading ‘vinde’, I obtain. The pith is the same either way: steadiness is not constructed but come upon. The metre is that of the previous verse, fourteen syllables to a quarter, in the arrangement of vasantatilaka.
ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.
Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಳಿ ಬದಲಾಗುವ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದಾದಿಯರು ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಹಾಸಿಗೆಗೆ ನಡೆದು ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಇಷ್ಟು ಜ್ವರ ಇತ್ತು, ಇವರಿಗೆ ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ದೆ ಬಂದಿಲ್ಲ, ಇವರ ಕೊಳವೆಯನ್ನು ಹತ್ತು ಗಂಟೆಗೆ ನೋಡಬೇಕು. ಅವೇ ಮಾತುಗಳು ದಿನಕ್ಕೆ ಮೂರು ಸಲ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಆ ಮರುಕಳಿಕೆಯೇ ಒಬ್ಬರ ಕಥೆ ನಡುವೆ ಕಳೆದುಹೋಗದಂತೆ ಕಾಯುತ್ತದೆ.
At the change of shift in a hospital, nurses walk from bed to bed and hand over. This one had a fever this morning, this one has not slept, this one’s line must be checked at ten. The same sentences come round three times a day, and it is that repetition which keeps someone’s story from being lost along the way.
ನಮ್ಮ ನೆನಪೂ ಹೀಗೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗುವುದರಿಂದಲೇ ಒಂದು ವಿಷಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ಲೋಕ ಕೇಳುವ ಸ್ಥಿರತೆಯೂ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ದಿನದ ನಡುವೆ ಮರಳಿ ಮರಳಿ ಬರುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ನೆನಪಿನಿಂದ ಅದು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.
Our own remembering lasts in the same way. A thing settles in the mind only through our returning to it again and again. The steadiness this verse asks for does not arrive all at once either. It grows out of one small remembrance that keeps coming back through the day.