ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 76 ಅರ್ಥ: ಭಕ್ತಿರ್ಮಹೇಶಪದ ಪುಷ್ಕರಮಾವಸಂತೀ

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದು ಬೇಸಾಯದ ವರ್ಷವನ್ನೇ ಸಾಲಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ನೀರಿನ ನೆಲೆ, ಅದು ಶಿವನ ಪಾದವೆಂಬ ಕಮಲ. ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಭಕ್ತಿ ಮೇಲೇರಿ ಮುಗಿಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಗಿಲು ಪರಿತೋಷದ ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಳೆ ಮನಸ್ಸೆಂಬ ಕೆರೆಯನ್ನು ತುಂಬುತ್ತದೆ. ಕೆರೆ ಜನ್ಮವೆಂಬ ಬೆಳೆಗೆ ನೀರುಣಿಸುತ್ತದೆ. ಕಮಲ, ಮುಗಿಲು, ಮಳೆ, ಕೆರೆ, ಬೆಳೆ, ಫಲ, ಈ ಆರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೂ ಸರಪಳಿ ತುಂಡಾಗುತ್ತದೆ.

The verse lays out an entire farming year in order. First the source of water, which is the lotus that is Shiva’s foot. Devotion dwelling there rises and becomes cloud. The cloud rains satisfaction. The rain fills the tank that is the mind. The tank waters the crop that is this birth. Lotus, cloud, rain, tank, crop, fruit: leave out one of these six steps and the chain breaks.

‘ಪುಷ್ಕರ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಕಮಲ ಎಂದೂ, ನೀರಿರುವ ಜಾಗ ಎಂದೂ ಅರ್ಥಗಳಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಿ ಶಿವನ ಪಾದಕಮಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದೂ, ಆ ಪಾದವೆಂಬ ಕೊಳದಲ್ಲಿ ನೀರಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ ಎಂದೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಓದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮುಗಿಲು ತನ್ನ ನೀರನ್ನು ಕೆಳಗಿನ ಕೊಳದಿಂದಲೇ ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದನ್ನೇ ಮಳೆಯಾಗಿ ಹಿಂತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ. ನಾವು ಪಾದದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟದ್ದೇ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಮಳೆಯಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಚಿತ್ರದ ಒಳ ಅರ್ಥ.

There is a play in the word ‘pushkara’, which means a lotus and also a place holding water. So it reads at once that devotion lives in the lotus of Shiva’s foot and that it stands as water in the pool that is that foot. A cloud draws its water from the pool below, and it is the same water it returns as rain. The inner sense of the picture is that what we place at the feet is what falls back upon us.

‘ಸಂಪೂರಿತ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಅದು ಸ್ವಲ್ಪ ತುಂಬಿದ್ದಲ್ಲ, ಕಟ್ಟೆಯವರೆಗೆ ತುಂಬಿದ್ದು. ಅರ್ಧ ತುಂಬಿದ ಕೆರೆ ತನ್ನ ಕೆಳಗಿನ ಗದ್ದೆಗಳ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ನೀರು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ‘ಅಖಿಲಂ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಬರುತ್ತದೆ, ಬೆಳೆಯ ಒಂದು ಪಾಲಲ್ಲ, ಇಡೀ ಬೆಳೆ. ಸಫಲ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಫಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಎಂದೂ, ಸಾರ್ಥಕವಾದದ್ದು ಎಂದೂ ಅರ್ಥ, ಮತ್ತು ಶ್ಲೋಕ ಎರಡನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ.

The word ‘sampurita’ deserves notice. It is not somewhat filled but filled to the bund. A half-full tank waters only part of the fields below it, and that is why ‘akhilam’ follows: not a share of the crop but the whole of it. Saphala means both bearing fruit and having served its purpose, and the verse holds both senses together.

ಜನ್ಮವನ್ನು ಬೆಳೆ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂಯಮ ಇದೆ. ಬೆಳೆಗೆ ಒಂದು ಹಂಗಾಮು ಇದೆ, ಅದನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಕೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಮಳೆ ತಪ್ಪಿದ ಹಂಗಾಮು ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ‘ಚ ನಾನ್ಯತ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾತು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಟುವಾಗಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಇತರ ಸಾಧನೆಗಳ ನಿಂದೆ ಎಂದು ಓದಬೇಕಿಲ್ಲ, ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಬೆಳೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಒಕ್ಕಲಿಗನ ಸರಳ ಮಾತು ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ.

There is a restraint in calling a birth a crop. A crop has its season, it is harvested once, and a season in which the rain failed does not come back. The two closing words ‘cha nanyat’ sound a little hard. They need not be read as a slight on other paths. Many take them as a farmer’s plain remark, that without water there is no crop.

ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದರಿಂದ ಎಪ್ಪತ್ತೈದರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಲೋಕದ ಕಸುಬುಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆ ಸಾಲಿನ ಒಕ್ಕಲಿಗನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಈಗ ನೀರಿನ ಕಡೆಯಿಂದ. ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಬುದ್ಧಿಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತವೆ. ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಮಾತು. ಪ್ರತಿ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ, ಗುರು ಲಘುಗಳ ಜೋಡಣೆ ವಸಂತತಿಲಕದ್ದು.

Verses 71 to 75 took up the occupations of the world one by one. This verse takes the farmer of that series up once more, but now from the side of the water. The next two verses turn towards the intellect. A word about the metre. Each quarter has fourteen syllables, and the arrangement of long and short is that of vasantatilaka.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಮೊದಲ ಮಳೆ ಬಿದ್ದ ಮರುದಿನ ಕೆರೆಯ ಕಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ನೋಡಿದರೆ, ನೀರು ಎಷ್ಟು ಏರಿದೆ ಎಂದು ಒಂದೇ ನೋಟಕ್ಕೆ ಗೊತ್ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮಳೆ ಅಳೆಯುವ ಕೊಳವೆಯಲ್ಲಿ ದಿನಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟು ಮಿಲಿಮೀಟರ್ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆ ಸಣ್ಣ ಅಂಕಿಗಳು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಸೇರಿಯೇ ಕೆರೆ ತುಂಬುತ್ತದೆ.

The day after the first rain, standing on the bund of a tank, we cannot tell at a glance how far the water has risen. The gauge shows so many millimetres for the day. It is those small figures, adding one upon another, that fill the tank.

ನಮ್ಮ ಒಳಗಿನ ತುಂಬುವಿಕೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಒಂದು ದಿನದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಏನೂ ಬದಲಾದಂತೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೆರೆ ತುಂಬಿದ ಮೇಲೆ ಕೆಳಗಿನ ಗದ್ದೆಗಳೆಲ್ಲ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹಸಿರಾಗುತ್ತವೆ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾಣದ ಬದಲಾವಣೆ ಆಗ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ.

Our own filling goes on in the same way. One day’s prayer seems to change nothing. But once the tank is full, all the fields below it turn green together, and the change that was invisible until then comes into sight.