ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 96 ಅರ್ಥ: ಧೈರ್ಯಾಂಕುಶೇನ ನಿಭೃತಂ

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಮಾತುಗಳೆಲ್ಲ ಆನೆ ಸಾಕುವವರ ಪರಿಭಾಷೆಯಿಂದ ಬಂದವು. ಅಂಕುಶ ಎಂದರೆ ಮಾವುತ ಹಿಡಿಯುವ ಕೊಕ್ಕೆ, ಶೃಂಖಲಾ ಎಂದರೆ ಕಾಲಿಗೆ ಹಾಕುವ ಸರಪಳಿ, ಆಲಾನ ಎಂದರೆ ಆನೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ನೆಟ್ಟ ಗೂಟ. ಯಂತ್ರ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಡುವ ಸಾಧನಗಳು. ಆ ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನಗಳಿಗೆ ಶ್ಲೋಕ ನಾಲ್ಕು ಒಳಗಿನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ, ಧೈರ್ಯ, ಭಕ್ತಿ, ಶಿವನ ಪಾದ ಮತ್ತು ಅರಿವು.

Every word of this verse comes from the language of those who keep elephants. An ankusha is the hook the mahout holds, a shrinkhala is the chain put on the foot, an alana is the post driven into the ground to tether the animal, and yantra here means the contrivances that hold it in place. To those four implements the verse fits four inward things: courage, devotion, Shiva’s foot and awareness.

‘ನಿಭೃತಂ’ ಮತ್ತು ‘ರಭಸಾತ್’ ಒಂದೇ ಉಸಿರಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ, ತಡೆಹಿಡಿದು ಎಂಬ ಅರ್ಥದ್ದು, ಎರಡನೆಯದು ವೇಗವಾಗಿ, ಬಿಡುವಿಲ್ಲದೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥದ್ದು. ನೋಡಲು ಇವೆರಡು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಆನೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವವನ ಕೆಲಸ ನಿಜವಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಕೂಗಾಟವಿಲ್ಲ, ಹಿಂಜರಿಕೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಿದ್ದುವುದೂ ಇದೇ ಬಗೆಯ ಕೆಲಸ ಎಂಬ ಸೂಚನೆ ಇಲ್ಲಿದೆ.

‘Nibhritam’ and ‘rabhasat’ stand in the same breath. The first means quietly, holding back, and the second quickly, without a pause. On the face of it the two pull against each other, but this is just how one who handles an elephant works: no shouting, and no hesitation either. The verse suggests that the training of the mind is work of the same kind.

‘ಹೃದಯಮದೇಭ’ ಎಂಬ ಜೋಡಣೆಯಲ್ಲಿ ಮದ ಎಂಬ ಮಾತು ಮುಖ್ಯ. ಗಂಡಾನೆಗೆ ಮದ ಬಂದಾಗ ಅದು ಬಲಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಕಟ್ಟಿ ಸಾಕುತ್ತಾರೆ. ಪುರಹರ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಕುಳಿತಿದೆ. ತ್ರಿಪುರವನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದವನಿಗೆ ಮನಸ್ಸೆಂಬ ಕೋಟೆಯೂ ಭಾರವಲ್ಲ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ ಅದರಲ್ಲಿದೆ.

In the compound ‘hridaya-mada-ibha’ the word mada carries the weight. A bull elephant in rut is at its strongest, and also at its least predictable. In that state the animal is not killed but tethered and kept. The address ‘Purahara’ sits well here too, since one who brought down the three cities will not find the fortress of the mind too much for him.

ಕೊನೆಯ ಮಾತು ‘ಚಿದ್ಯಂತ್ರೈಃ’, ಅರಿವೆಂಬ ಸಾಧನಗಳಿಂದ. ಚಿತ್ ಎಂದರೆ ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿ. ಬಿಗಿಯುವ ಕೊನೆಯ ಕೆಲಸ ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಅರಿವಿನಿಂದಲೇ ಆಗಬೇಕು ಎಂಬುದು ಈ ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ಕಟ್ಟುವ ಜಾಗ ಶಿವನ ಪಾದ. ಈ ಕೃತಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಬಂದ ಪಾದದ ಚಿತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಗೂಟವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವೂ ಇದೇ ಆನೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ ಹಗ್ಗದ ಮಾತನ್ನು ಆಡುತ್ತದೆ.

The last word is ‘cidyantraih’, with the machines of awareness. Cit is the power of knowing, and the choice of word says that the final tying must be done by knowing rather than by force. The place of tying, moreover, is Shiva’s foot. The image of the foot that has run through the whole work stands here as the tethering post, and the next verse carries the same elephant forward with the talk of a rope.

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ. ಇದು ಅಕ್ಷರಗಳ ಲೆಕ್ಕದ ವೃತ್ತವಲ್ಲ, ಮಾತ್ರೆಗಳ ಲೆಕ್ಕದ ಛಂದಸ್ಸು. ಎಣಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ ಮೊದಲ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟು ಮಾತ್ರೆಗಳು, ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹನ್ನೆರಡು ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟು. ಆರ್ಯಾ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಧಗಳು ಮೂವತ್ತು ಮಾತ್ರೆಗಳಾಗಿ ಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಗೀತಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಲೆಕ್ಕ ಆ ಜೋಡಣೆಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ.

As to the metre: this is counted not by syllables but by morae. Counting them gives twelve and eighteen in the first half, and twelve and eighteen again in the second. Within the arya family, a verse whose two halves are each of thirty morae is called giti, and the count here fits that arrangement.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ದೇವಸ್ಥಾನದ ಆನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದವರಿಗೆ ಗೊತ್ತು. ಮಾವುತ ಅದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆಗಾಗ ಒಂದು ಮಾತು, ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಸ್ಪರ್ಶ. ಅಷ್ಟು ಬಲದ ಪ್ರಾಣಿ ಆ ಸಣ್ಣ ಸೂಚನೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಒಂದು ದಿನದ ಪರಿಚಯವಲ್ಲ, ವರ್ಷಗಳ ಜೊತೆಗಿರುವಿಕೆ.

Anyone who has watched a temple elephant knows it. The keeper walks beside the animal, a word now and then, a light touch. A creature of that strength turns at so small a sign, and that is not the work of one day but of years of being together.

ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಜೊತೆಗಿನ ವ್ಯವಹಾರವೂ ಹೀಗಿರಬಹುದು. ಬಲದಿಂದ ಅದುಮಿದರೆ ಅದು ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ನುಗ್ಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ದಿನ ಒಂದೇ ದಿಕ್ಕಿನ ಸಣ್ಣ ಸೂಚನೆ, ಒಂದೇ ಹೊತ್ತಿನ ಅಭ್ಯಾಸ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

Our dealings with our own mind may be like that. Pressed down by force it pushes out somewhere else. A small sign given in the same direction every day, a practice kept at the same hour, works slowly and works better.