ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 95 ಅರ್ಥ: ಅತಿಮೃದುಲೌ ಮಮ ಚರಣೌ

ಈ ಶ್ಲೋಕ ನಿಂತಿರುವುದು ಕಠಿನ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಮಾತಿನ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳ ಮೇಲೆ. ಮುಟ್ಟಿದರೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರುವುದು ಒಂದು ಅರ್ಥ, ಕರಗದ ಮನಸ್ಸು ಇನ್ನೊಂದು. ಕವಿ ಆ ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು, ನನ್ನ ಕಾಲು ಮೃದು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಗಟ್ಟಿ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಶಿವ ಇರುವ ಜಾಗವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಲ್ಲಿನ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನೆಲೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡವನು ಮನಸ್ಸು ಮೃದು ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಗಟ್ಟಿಯಾದದ್ದಕ್ಕೆ ಗಟ್ಟಿಯಾದದ್ದೇ ಜೊತೆ ಎಂಬ ಹಾಸ್ಯ ಇಲ್ಲಿದೆ.

The verse turns on the two senses of one word, kathina: hard to the touch, and hard of heart. The poet holds both in a single line, saying, my feet are soft and your mind is hard, and for evidence he points to where Shiva lives. One who has settled on a hill of rock cannot plead that his mind is soft. The wit lies in making like keep company with like.

‘ಸಂತ್ಯಜ’ ಎಂಬುದು ಮಧ್ಯಮ ಪುರುಷದ ಆಜ್ಞಾರೂಪ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂದೇಹವನ್ನು ಬಿಡಬೇಕಾದವನು ಶಿವನೇ. ಇದನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು, ನಾನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ನಿಜವೇ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನ ಬೇಡ, ಬೆಟ್ಟದ ನೆಲೆಯೇ ಸಾಕ್ಷಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥ. ಎರಡು, ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಬೇಕೋ ಬೇಡವೋ ಎಂಬ ಶಿವನ ಹಿಂಜರಿಕೆಯನ್ನೇ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾ ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹಲವರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಆಗ ಆ ಹಿಂಜರಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಡು ಎಂಬುದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಮೊದಲ ಅರ್ಥ ಶ್ಲೋಕದ ತಮಾಷೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೊಂದುತ್ತದೆ.

‘Santyaja’ is a second person imperative, so it is Shiva who is asked to let the doubt go. This is taken in two ways. On the first, the sense is, what I said is true, do not doubt it, your dwelling on the hill is the proof. On the second, many readers take vichikitsa to be Shiva’s own hesitation over whether to grant his grace, and then the prayer is that he should set that hesitation aside. The first reading fits the play of the verse better.

ಕಾಲುಗಳ ಮಾತು ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಬಂದಿದೆ. ಎಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಶಿವನ ಪಾದದ ಬಗ್ಗೆ ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಿತ್ತು, ಯೋಗಿಯ ಮನಸ್ಸೆಂಬ ಕಮಲದ ದಳದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯಬಲ್ಲಷ್ಟು ಮೃದುವಾದ ಆ ಪಾದ ಯಮನ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಎದೆಯನ್ನು ಒದೆಯಿತು ಹೇಗೆ ಎಂದು ಕೇಳಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಮೃದುವಾದದ್ದು ಶಿವನ ಪಾದ, ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನ ಪಾದ. ಬೆಟ್ಟ ಹತ್ತಿ ಬರಬೇಕಾದ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ಅನುಭವ ಇಲ್ಲಿ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಹಜವಾಗಿ ಓದಬಹುದು, ಕೈಲಾಸವಿರಲಿ, ನಡೆದು ಹತ್ತುವ ಯಾವುದೇ ಗಿರಿಯ ದೇಗುಲವಿರಲಿ.

Feet have been spoken of before in this work. Verse seventy nine said of Shiva’s own foot that it is soft enough to move on the petal of the lotus that is a yogin’s mind, and asked how it then struck the hard breast of Yama. There the soft thing was Shiva’s foot. Here it is the devotee’s. Behind the complaint it is natural to hear the experience of hill shrines that must be climbed on foot, whether Kailasa or any temple reached by a stony path.

‘ವೇಶಃ’ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ವಿಶ್ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಬಂದ ಪ್ರವೇಶ, ನೆಲೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ, ಅದೇ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಮಾತಿಗೆ ಉಡುಪು, ವೇಷ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ, ಆಗ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅಂಥ ವೇಷ ಹೇಗೆ ಬಂತು ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಸಾಲಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಕೂಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಲ್ಲದೆ ಸಂಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಲ ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ, ಮೊದಲು ಭವಾನೀಶ, ಆಮೇಲೆ ಶಿವ. ದೂರು ಹೇಳುವಾಗಲೂ ಹೆಸರು ಹಿಡಿದು ಕರೆಯುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಈ ದೂರು ಸಿಟ್ಟಿನದಲ್ಲ, ಸಲಿಗೆಯದು.

For ‘veshah’ we have taken the sense of entering in or dwelling, from the root vish, which suits the place. The same word can also mean dress or garb, and then the line would ask how such a garb came to be on the mountain, but that does not sit well with the rest. Notice too the addresses: he calls out twice, first as lord of Bhavani and then as Shiva. Since the complaint keeps calling him by name, it is not an angry complaint but a familiar one.

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ. ಇದೂ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತು, ಹನ್ನೆರಡು, ಒಂಬತ್ತು, ಹನ್ನೆರಡು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ, ಮಾತ್ರೆಗಳ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು, ಹದಿನೆಂಟು, ಹನ್ನೆರಡು, ಹದಿನೆಂಟು, ಪಾದದ ಕೊನೆಯ ಲಘುವನ್ನು ಗುರುವೆಂದು ಎಣಿಸಿದಾಗ. ಆ ಅಳತೆ ಆರ್ಯಾ ಜಾತಿಯ ಗೀತಿ. ಅಕ್ಷರಗಳ ಎಣಿಕೆ ಪಾದದಿಂದ ಪಾದಕ್ಕೆ ಬದಲಾದರೂ ಮಾತ್ರೆಗಳ ಎಣಿಕೆ ಒಂದೇ ಇರುವುದು ಈ ಬಗೆಯ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣ.

As to the metre: this verse keeps the measure of the one before it. The quarters have ten, twelve, nine and twelve syllables, and by morae twelve, eighteen, twelve and eighteen, counting a short final syllable as long. That measure is giti, of the arya class. It is the mark of this kind of metre that the syllable count varies from quarter to quarter while the count of morae stays the same.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಹಳೆಯ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕಲ್ಲಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತಗ್ಗಾಗಿ, ನುಣುಪಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಲ್ಲಿಗಿಂತ ಪಾದ ಮೃದು, ಆದರೆ ಸೋತದ್ದು ಕಲ್ಲು. ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದು ಒಂದೆರಡು ಪಾದಗಳಲ್ಲ, ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬಂದುಹೋದ ಸಾವಿರ ಪಾದಗಳು.

The stone step of an old temple is worn low and smooth in the middle. A foot is softer than stone, yet it is the stone that has given way. That was not done by one or two feet but by the thousands that came and went over years.

ಮೃದುವಾದದ್ದಕ್ಕೆ ಕಾಲ ಜೊತೆಗಿದ್ದರೆ ಗಟ್ಟಿಯಾದದ್ದೂ ಬಾಗುತ್ತದೆ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮುನಿಸಿಕೊಂಡವರ ಜೊತೆಗೂ ದಿನದಿನದ ಸಣ್ಣ ವ್ಯವಹಾರವೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಒಂದೇ ಸಲದ ದೊಡ್ಡ ಮಾತು ಅಲ್ಲ. ಶ್ಲೋಕದ ದೂರಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ವಿಶ್ವಾಸ ಇದೆ, ಗಟ್ಟಿ ಮನಸ್ಸಿನವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಬಿಡದೆ ಕೇಳುತ್ತಿರುವುದು.

Given time, what is soft bends even what is hard. With someone at home who has taken offence, it is the small dealings of each day that work, rather than one large conversation. The complaint in the verse carries the same trust: he calls the mind hard and goes on asking all the same.