ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 99 ಅರ್ಥ: ಇದಂ ತೇ ಯುಕ್ತಂ

ಶ್ಲೋಕ ಒಂದು ಪುರಾಣ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿವ ಕೊನೆಯಿಲ್ಲದ ಬೆಳಕಿನ ಕಂಬವಾಗಿ ನಿಂತಾಗ ಅದರ ತುದಿಯನ್ನೂ ಬುಡವನ್ನೂ ಹುಡುಕಲು ಇಬ್ಬರು ಹೊರಟರು. ವಿಷ್ಣು ವರಾಹ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೆಳಗಿಳಿದು ಪಾದವನ್ನು ಹುಡುಕಿದರು, ಬ್ರಹ್ಮ ಹಂಸ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೇಲೇರಿ ತಲೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದರು. ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಕೊನೆ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಪದಶಿರೋದರ್ಶನಧಿಯಾ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಮಾತು ಇಬ್ಬರ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಹಂಚಿಕೊಡುತ್ತದೆ, ಪಾದ ಒಬ್ಬರಿಗೆ, ತಲೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ.

The verse recalls a story from the Puranas. When Shiva stood as a pillar of light without end, two set out to find its top and its base. Vishnu went down in the form of a boar in search of the foot, and Brahma went up in the form of a swan in search of the head, and tradition says that neither found the end. The single word ‘padashirodarshanadhiya’ divides the errand between them, the foot to one and the head to the other.

ಆದರೆ ಶ್ಲೋಕದ ದನಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಲ್ಲ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವುದು. ‘ಇದಂ ತೇ ಯುಕ್ತಂ ವಾ’, ಇದು ನಿನಗೆ ಸರಿಯಾಗಿತ್ತೇ ಎಂದು ಕವಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಎರಡು ದೊಡ್ಡ ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಾಣಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ದೇಹ ತಳೆದು ಬಳಲುವಂತಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಅವರ ಆಪಾದನೆ. ಆ ಆಪಾದನೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ‘ಕರುಣೆಯ ಕಡಲೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಇಟ್ಟಿರುವುದು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು. ಕರುಣೆಯ ಕಡಲೆಂದು ಕರೆದು ಕರುಣೆ ತೋರಲಿಲ್ಲವೇ ಎಂದು ಕೇಳುವ ಈ ದಾರಿ ಭಕ್ತಿಯ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಳೆಯದು.

The tone of the verse, though, is not narration but question. ‘Idam te yuktam va’, was this becoming of you, the poet asks. His charge is that two of the greatest gods were left to take animal bodies and to tire themselves out. It is worth noticing that the address ‘ocean of compassion’ is set right beside the charge. Calling him compassion itself and then asking whether he showed any is an old move in the literature of devotion.

ತಿರ್ಯಕ್ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಅಡ್ಡಡ್ಡ ಹೋಗುವುದು ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ, ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ನೇರ ನಿಲ್ಲದ ಪ್ರಾಣಿ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಅದೇ ಹೆಸರು. ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಹೋದವರಿಗೂ ಆಳಕ್ಕೆ ಹೋದವರಿಗೂ ಸಿಗದದ್ದನ್ನು ಕವಿ ತಮ್ಮ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೊನೆಯ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಆಪಾದನೆ ಹೋಗಿ ಕೇಳಿಕೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಕಥಯ, ಹೇಳು. ಹುಡುಕಾಟ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ಸಾಗಿದಾಗ ಕೈಗೆ ಬರದದ್ದು ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಾಗ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಕೃತಿ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಮಾತು.

Tiryak means going crosswise, and it is the word for the creatures that do not stand upright as human beings do. What was not found by the one who went high or the one who went deep, the poet asks for in front of himself. In the last line the charge turns into a request, kathaya, tell me. That what the search above and below could not reach is met with when one stands still before him is what the work has been saying all along.

ವ್ಯಾಕರಣದ ಒಂದೆರಡು ಅಂಶ. ‘ಗತೌ’, ‘ಚರಂತೌ’, ‘ಶ್ರಮಯುತೌ’ ಎಂಬ ಮೂರೂ ದ್ವಿವಚನ ರೂಪಗಳು ‘ಹರಿಬ್ರಹ್ಮಾಣೌ’ ಜೊತೆಗೇ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ‘ವೇದ್ಯಃ’ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನು ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ರೂಪ, ಮತ್ತು ‘ಮಮ’ ಎಂಬ ಷಷ್ಠಿ ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃವಿನ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ನನ್ನಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನು. ಕೊನೆಯ ಸಾಲಿಗೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತೀಯೆ ಎಂದು ಹೇಳು ಎಂಬುದು ಒಂದು. ಅವರಿಗೆ ಸಿಗದ ನೀನು ನನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸಿಗುತ್ತೀಯೆ ಎಂಬ ಬೆರಗು ಇನ್ನೊಂದು.

One or two points of grammar. The three dual forms ‘gatau’, ‘carantau’ and ‘shramayutau’ all go with ‘haribrahmanau’. ‘Vedyah’ is the form meaning fit to be known, and the genitive ‘mama’ does the work of an agent there, fit to be known by me. The last line is read in two ways: as a request, tell me how you may be known by me here in front, and as wonder, how is it that you, whom they could not find, are within my knowing right here?

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ. ಪ್ರತಿ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಹದಿನೇಳು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ, ಆರನೆಯ ಅಕ್ಷರದ ಬಳಿಕ ಒಂದು ನಿಲುಗಡೆ. ಆ ಜೋಡಣೆ ಶಿಖರಿಣೀ ವೃತ್ತದ್ದು. ಕೃತಿಯ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಛಂದಸ್ಸು ಇದೇ ಆಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ನಡಿಗೆಗೆ ಮರಳಿದಂತಾಗಿದೆ.

As to the metre: there are seventeen syllables in each quarter, with a pause after the sixth. That arrangement is the one called shikharini. It was the metre of the opening verses of the work, so near the close the old gait returns.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಕರೆಂಟು ಹೋದ ರಾತ್ರಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಟಾರ್ಚು ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ಒಬ್ಬರು ಮೇಲಿನ ಕಪಾಟು ತಡಕಾಡುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಮಂಚದ ಕೆಳಗೆ ಬಗ್ಗಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅದು ಸಿಕ್ಕಾಗ, ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಒಬ್ಬರ ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯಲ್ಲೇ ಇತ್ತು ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.

On a night when the power has gone, two people in a house look for the torch. One gropes along the top of a cupboard, the other bends to look under the bed. When it turns up at last, they find that it was in one of their own hands the whole time.

ನಮ್ಮ ಹುಡುಕಾಟಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಹೀಗೆಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಬಹಳ ದೂರ ಹೋಗಿ ಹುಡುಕುವ ಶ್ರಮ ನಿಜವಾದದ್ದೇ, ಆದರೆ ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ಹತ್ತಿರವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಹುಡುಕುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಕೈಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಕಾಗುತ್ತದೆ.

Many of our searches are like that. The effort of going far to look is real enough, but what is wanted is often close by. Stopping the search for a moment and looking at our own hands is sometimes all that is needed.