ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 100 ಅರ್ಥ: ಸ್ತೋತ್ರೇಣಾಲಮಹಂ ಪ್ರವಚ್ಮಿ

ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀಯ ನೂರೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ: ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ.

All hundred verses in Kannada, Sanskrit or English IAST.

ಶ್ಲೋಕ (ಕನ್ನಡ)

ಸ್ತೋತ್ರೇಣಾಲಮಹಂ ಪ್ರವಚ್ಮಿ ನ ಮೃಷಾ ದೇವಾ ವಿರಿಂಚಾದಯಃ
ಸ್ತುತ್ಯಾನಾಂ ಗಣನಾಪ್ರಸಂಗಸಮಯೇ ತ್ವಾಮಗ್ರಗಣ್ಯಂ ವಿದುಃ ।
ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಾಗ್ರವಿಚಾರಣಪ್ರಕರಣೇ ಧಾನಾತುಷಸ್ತೋಮವ-
ದ್ಧೂತಾಸ್ತ್ವಾಂ ವಿದುರುತ್ತಮೋತ್ತಮಫಲಂ ಶಂಭೋ ಭವತ್ಸೇವಕಾಃ ॥ 100 ॥

ಶ್ಲೋಕ (ದೇವನಾಗರಿ)

स्तोत्रेणालमहं प्रवच्मि न मृषा देवा विरिञ्चादयः
स्तुत्यानां गणनाप्रसङ्गसमये त्वामग्रगण्यं विदुः ।
माहात्म्याग्रविचारणप्रकरणे धानातुषस्तोमव-
द्धूतास्त्वां विदुरुत्तमोत्तमफलं शम्भो भवत्सेवकाः ॥ 100 ॥

ಶ್ಲೋಕ (English IAST)

stotreṇālamahaṃ pravacmi na mṛṣā devā viriñcādayaḥ
stutyānāṃ gaṇanāprasaṅgasamaye tvāmagragaṇyaṃ viduḥ |
māhātmyāgravicāraṇaprakaraṇe dhānātuṣastomava-
ddhūtāstvāṃ viduruttamottamaphalaṃ śambho bhavatsevakāḥ || 100 ||

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಸ್ತೋತ್ರೇಣಾಲಮಹಂ (स्तोत्रेणालमहं, stotreṇālamahaṃ) = ಸ್ತೋತ್ರ ಸಾಕು, ನಾನು (ಸ್ತೋತ್ರೇಣ, ಅಲಂ ಮತ್ತು ಅಹಂ ಸಂಧಿಯಾಗಿವೆ) (enough of hymning, and I (stotrena, alam and aham joined by sandhi))
ಪ್ರವಚ್ಮಿ (प्रवच्मि, pravacmi) = ಹೇಳುತ್ತೇನೆ (I speak)
ನ ಮೃಷಾ (न मृषा, na mṛṣā) = ಸುಳ್ಳಲ್ಲ (not falsely)
ದೇವಾ (देवा, devā) = ದೇವತೆಗಳು (the gods)
ವಿರಿಂಚಾದಯಃ (विरिञ्चादयः, viriñcādayaḥ) = ಬ್ರಹ್ಮ ಮುಂತಾದವರು (ವಿರಿಂಚಿ: ಬ್ರಹ್ಮನ ಹೆಸರು) (Brahma and the rest (Virinchi: a name of Brahma))
ಸ್ತುತ್ಯಾನಾಂ (स्तुत्यानां, stutyānāṃ) = ಹೊಗಳಿಕೆಗೆ ಯೋಗ್ಯರಾದವರ (of those worthy of praise)
ಗಣನಾಪ್ರಸಂಗಸಮಯೇ (गणनाप्रसङ्गसमये, gaṇanāprasaṅgasamaye) = ಎಣಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗ ಬಂದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ (at the time when the counting comes up)
ತ್ವಾಮಗ್ರಗಣ್ಯಂ (त्वामग्रगण्यं, tvāmagragaṇyaṃ) = ನಿನ್ನನ್ನು ಮೊದಲು ಎಣಿಸಬೇಕಾದವನೆಂದು (you as the first to be counted)
ವಿದುಃ (विदुः, viduḥ) = ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ (they know)
ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಾಗ್ರವಿಚಾರಣಪ್ರಕರಣೇ (माहात्म्याग्रविचारणप्रकरणे, māhātmyāgravicāraṇaprakaraṇe) = ಹಿರಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರು ಮೊದಲಿಗರು ಎಂಬ ವಿಚಾರದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ (in the section of enquiry into who stands foremost in greatness)
ಧಾನಾತುಷಸ್ತೋಮವತ್ (धानातुषस्तोमवत्, dhānātuṣastomavat) = ಕಾಳಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಹೊಟ್ಟಿನ ರಾಶಿಯಂತೆ (ಧಾನಾ: ಕಾಳು, ತುಷ: ಹೊಟ್ಟು, ಸ್ತೋಮ: ರಾಶಿ) (like a heap of husk parted from the grain (dhana: grain, tusha: husk, stoma: a heap))
ಧೂತಾಃ (धूताः, dhūtāḥ) = ತೂರಿದಾಗ ಹಾರಿಹೋಗುವವರಾಗಿ (shaken out, winnowed away)
ವಿದುರುತ್ತಮೋತ್ತಮಫಲಂ (विदुरुत्तमोत्तमफलं, viduruttamottamaphalaṃ) = ಉತ್ತಮಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಫಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ (ವಿದುಃ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮೋತ್ತಮಫಲಂ ಸಂಧಿಯಾಗಿವೆ) (they know you as the highest of high fruits (viduh and uttamottamaphalam joined by sandhi))
ಶಂಭೋ (शम्भो, śambho) = ಶಂಭುವೇ (O Shambhu)
ಭವತ್ಸೇವಕಾಃ (भवत्सेवकाः, bhavatsevakāḥ) = ನಿನ್ನ ಸೇವಕರು (your servants)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಸ್ತೋತ್ರ ಸಾಕು. ನಾನು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹೊಗಳಿಕೆಗೆ ಯೋಗ್ಯರಾದವರನ್ನು ಎಣಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗ ಬಂದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮ ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಮೊದಲು ಎಣಿಸಬೇಕಾದವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹಿರಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರು ಮೊದಲಿಗರು ಎಂಬ ವಿಚಾರ ನಡೆದಾಗ ಅವರೇ ಕಾಳಿನಿಂದ ಹೊಟ್ಟು ಹಾರುವಂತೆ ತೂರಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಶಂಭುವೇ, ನಿನ್ನ ಸೇವಕರು ನಿನ್ನನ್ನು ಉತ್ತಮಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಫಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

Enough of hymning. I do not speak falsely. When the occasion comes for counting those worthy of praise, the gods beginning with Brahma know you as the first to be counted. In the enquiry into who stands foremost in greatness, they themselves are winnowed away like a heap of husk from the grain, and your servants, O Shambhu, know you as the highest of high fruits.

ಶ್ಲೋಕ 100ರ ವಿವರಣೆContext and commentary on verse 100

ಮೊದಲ ಮಾತೇ ‘ಸ್ತೋತ್ರೇಣ ಅಲಂ’, ಸ್ತೋತ್ರ ಸಾಕು. ಅಲಂ ಎಂಬ ಮಾತು ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಇಷ್ಟು ಸಾಕು ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಹೊಗಳಿಕೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಈಗ ಒಂದು ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಎಂಬಂತೆ ಶ್ಲೋಕ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಜೊತೆಗೇ ಒಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ‘ನ ಮೃಷಾ ಪ್ರವಚ್ಮಿ’, ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆ ಬರುವುದು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳೇ ಒಪ್ಪುವ ಮಾತು ಎಂದು ಕವಿ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

The first words are ‘stotrena alam’, enough of the hymn. Alam with the instrumental means this much is enough, and the verse turns as if to say, I shall stop praising and state a fact. With it comes a guard: ‘na mrisha pravacmi’, I do not speak falsely. What follows, the poet says, is not his own opinion, and he turns the witness over to others, to the gods themselves.

ಚಿತ್ರ ಕಣಜದ ಮುಂದಿನದು. ಧಾನಾ ಎಂದರೆ ಕಾಳು, ತುಷ ಎಂದರೆ ಹೊಟ್ಟು, ಸ್ತೋಮ ಎಂದರೆ ರಾಶಿ. ಕಾಳನ್ನು ಗಾಳಿಗೆ ತೂರಿದಾಗ ಹೊಟ್ಟು ಹಾರಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಕಾಳು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹಿರಿಮೆಯ ವಿಚಾರ ನಡೆದಾಗ ಉಳಿದವರು ಹಾಗೆ ಹಾರಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಶಿವನೊಬ್ಬನೇ ಕಾಳಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಶ್ಲೋಕದ ಮಾತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ‘ಫಲ’ ಎಂಬ ಮಾತೂ ಇದೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತದೆ, ಉಳಿದ ಸಾರವೇ ಫಲ.

The next image comes from the threshing floor. Dhana is grain, tusha is husk, stoma is a heap. When grain is winnowed in the wind the husk blows away and the grain stays. The verse says that in an enquiry into greatness the others blow away like that and Shiva alone remains as the grain. The word ‘phala’ at the close keeps the same picture, for what remains is the substance.

ಈ ಮಾತನ್ನು ಬೇರೆ ದೇವರ ನಿಂದೆ ಎಂದು ಓದಬೇಕಿಲ್ಲ. ಸ್ತೋತ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದೇವತೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು ಹೇಳುವುದು ಒಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ಕರ್ಷ ಎಂಬ ಹೆಸರಿದೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ಅದ್ವೈತದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಒಂದೇ ಸತ್ಯದ ರೂಪಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ತೂರಿ ಹೋಗುವುದು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲ, ಎಣಿಕೆಯ ಮನೋಭಾವವೇ ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ. ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಸಾಕ್ಷಿಯೇ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಮರೆಯಬಾರದು.

The statement need not be read as disparaging other gods. In the literature of praise it is a convention to set one’s own deity above all others, and the device has a name, utkarsha. Besides, in the Advaita view all deities are forms of the one reality, so many readers take what is winnowed away here to be not the gods but the habit of counting itself. Nor should it be forgotten that those same gods are the verse’s first witnesses.

ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವವರು ಇಬ್ಬರು ಬಗೆಯವರು. ದೇವತೆಗಳು ಶಿವನನ್ನು ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗ ಎಂದು. ಸೇವಕರು ಅವನನ್ನು ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಫಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅಂದರೆ ಕೈಗೆ ಬಂದ ಸಾರ ಎಂದು. ಎರಡು ತಿಳಿವಳಿಕೆಗಳ ನಡುವಿನ ಅಂತರ ದೊಡ್ಡದು, ಮತ್ತು ಶ್ಲೋಕ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವುದು ದೇವತೆಗಳ ಸಾಕ್ಷಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ, ‘ಭವತ್ಸೇವಕಾಃ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ. ನೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ನಿನ್ನ ಸೇವಕರು ಎಂಬುದೇ ಆಗಿರುವುದು ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ.

There are two kinds of knowers in the verse. The gods know Shiva as agraganya, first in the count. The servants know him as the highest of high fruits, that is, as the substance that has come into their hands. The distance between the two kinds of knowing is large, and the verse ends not with the testimony of the gods but with the words ‘bhavat sevakah’, your servants. That the last words of a hundred verses should be your servants is not an accident.

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ. ಪ್ರತಿ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಅಕ್ಷರದ ಬಳಿಕ ನಿಲುಗಡೆ. ಆ ಜೋಡಣೆ ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ ವೃತ್ತದ್ದು, ಈ ಕೃತಿಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸಲ ಬಂದ ಛಂದಸ್ಸು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೃತಿ ತನ್ನ ಪರಿಚಿತ ದನಿಯಲ್ಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ನೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸ ಇಷ್ಟು, ಅಲೆದಾಡುವ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಂದು ಪಾದದ ಬಳಿಗೆ ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದು.

As to the metre: there are nineteen syllables in each quarter, with a pause after the twelfth. That arrangement is shardulavikridita, the metre that came again and again through the middle of the work, so the work ends in the voice it used most. What the hundred verses have done is this much: they have brought a wandering mind to a foot, and set it down there.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಒಂದು ನೋಟ್ ಪುಸ್ತಕದ ಕೊನೆಯ ಹಾಳೆ ಬಂದಾಗ ಬರೆಯುವ ಕೈ ಸ್ವಲ್ಪ ನಿಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಉಳಿದ ಜಾಗ ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ಗೊತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವ ಸಾಲುಗಳು ಸಣ್ಣದಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದಷ್ಟೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

When the last page of a notebook comes, the writing hand slows a little. Knowing that the room left is small, the lines written there grow shorter, and only what matters stays.

ನಮ್ಮ ಕೆಲಸಗಳ ಕೊನೆಯೂ ಹೀಗೆ ತೂರುವ ಹೊತ್ತು. ಎಷ್ಟೋ ಮಾತು, ಎಷ್ಟೋ ಸಿದ್ಧತೆ ಹಾರಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಉಳಿಯುವುದು ಒಂದೆರಡು ಸಾಲು. ಯಾವುದನ್ನು ಕೊನೆಯ ಹಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುತ್ತೇವೆ ಎಂಬುದು ನಮಗೆ ಯಾವುದು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

The end of our own work is a winnowing of the same kind. A great deal of talk and a great deal of preparation blows away, and one or two lines remain. What we choose to write on the last page tells us plainly what we hold to be important.