ವೈದ್ಯರ ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾತು ಆಗಾಗ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ: ರೋಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಕೆಟ್ಟಿದ್ದಂತೆ ಔಷಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ಕುಂದುತ್ತದೆ.
ಇದೇ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿದೆ. ಇದೊಂದು ಆರ್ಯಾ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಶ್ಲೋಕ, ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ದೋಷ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ವಂಶೇ ಘುಣ ಇವ ನ ವಿಶತಿ ದೋಷೋ ರಸಭಾವಿತೇ ಸತಾಂ ಮನಸಿ
ರಸಮಪಿ ತು ನ ಪ್ರತೀಚ್ಛತಿ ಬಹುದೋಷಃ ಸಂನಿಪಾತೀವ
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
वंशे घुण इव न विशति दोषो रसभाविते सतां मनसि
रसमपि तु न प्रतीच्छति बहुदोषः संनिपातीव
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
vaṃśe ghuṇa iva na viśati doṣo rasabhāvite satāṃ manasi
rasamapi tu na pratīcchati bahudoṣaḥ saṃnipātīva
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ವಂಶೇ (वंशे, vaṃśe) = ಬಿದಿರಿನಲ್ಲಿ (in the bamboo)
- ಘುಣ ಇವ (घुण इव, ghuṇa iva) = ಕೊರೆಯುವ ಹುಳುವಿನ ಹಾಗೆ (like the boring worm)
- ನ ವಿಶತಿ (न विशति, na viśati) = ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ (does not enter)
- ದೋಷೋ (दोषो, doṣo) = ದೋಷ (the fault)
- ರಸಭಾವಿತೇ (रसभाविते, rasabhāvite) = ರಸದಲ್ಲಿ ನೆನೆದ (soaked in sap)
- ಸತಾಂ (सतां, satāṃ) = ಸಜ್ಜನರ (of the good)
- ಮನಸಿ (मनसि, manasi) = ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ (in the mind)
- ರಸಮಪಿ (रसमपि, rasamapi) = ರಸವನ್ನು ಕೂಡ (even the sap)
- ತು (तु, tu) = ಆದರೆ (but)
- ನ ಪ್ರತೀಚ್ಛತಿ (न प्रतीच्छति, na pratīcchati) = ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ (does not accept)
- ಬಹುದೋಷಃ (बहुदोषः, bahudoṣaḥ) = ಬಹುದೋಷಿ (the one of many faults)
- ಸಂನಿಪಾತೀವ (संनिपातीव, saṃnipātīva) = ಸನ್ನಿಪಾತ ಬಂದವನ ಹಾಗೆ (like one in a sannipata fever)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ರಸದಲ್ಲಿ ನೆನೆದ ಹಸಿ ಬಿದಿರಿನೊಳಗೆ ಹುಳು ಹೊಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ರಸಭಾವದಲ್ಲಿ ನೆನೆದ ಸಜ್ಜನರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೋಷ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬಹುದೋಷಿಯಾದವನು ಸನ್ನಿಪಾತ ಬಂದವನಂತೆ ರಸವನ್ನು ಕೂಡ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
A boring worm does not enter bamboo that is still full of sap. In the same way a fault does not enter the mind of the good, which is steeped in feeling. But a man of many faults, like one in a sannipata fever, will not accept even the sap.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ದೋಷ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ತಪ್ಪು ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ, ಆಯುರ್ವೇದದ ವಾತ ಪಿತ್ತ ಕಫ ಎಂಬ ದೋಷಗಳ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ. ಬಹುದೋಷಃ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಧ್ವನಿಸುತ್ತವೆ.
The word dosha means a fault, and also the humours of old medicine. In bahudoshah both meanings sound together.
ಸನ್ನಿಪಾತ ಎಂದರೆ ಹಳೆಯ ವೈದ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರೂ ದೋಷಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕದಡಿದ ತೀವ್ರ ಸ್ಥಿತಿ. ರಸ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯದ ರಸವೂ ಹೌದು, ಭಾವದ ರಸವೂ ಹೌದು.
Sannipata in old medicine is a severe state where all three humours are disturbed together. Rasa here is both the sap of a plant and the savour of feeling.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 57. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 57. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಇತರರ ಮಾತು ತಲುಪಬೇಕಾದರೆ ಕೇಳುವ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ತೇವ ಇರಬೇಕು. ಕಲಿಸುವವರಿಗೆ ಈ ಮಾತು ಪರಿಚಿತವೇ.
For a word to reach, the listening mind must have some moisture. Anyone who teaches knows this.
ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪದವನನ್ನು ಕೆಟ್ಟವನೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವ ಮುನ್ನ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ನೋಡಬಹುದು. ಶ್ಲೋಕ ಮಾತ್ರ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Before judging someone who rejects good advice, one may look at his state too. The verse itself keeps its judgement firm.