ಯಾರಾದರೂ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ, ನಿಖರವಾಗಿ, ನಮ್ಮದೇ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಬಡಿದೆಬ್ಬಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿದಾಗ ನಮಗೇನು ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ?
‘ಭೇಷ್!’
‘ಎಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳಿದಿರಿ!’
ಖಂಡಿತ, ನಮ್ಮ ಬಾಯಿಂದ ಇಂತಹ ಉದ್ಗಾರಗಳು ತಾನಾಗಿಯೇ ಹೊರಬರುತ್ತವೆ.
ಇದೇ ಸುಭಾಷಿತ.
ಸು-ಭಾಷಿತ.
ಅಂದರೆ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು.
ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರೇಮಿಗಳಿಗೆ ಸುಭಾಷಿತಗಳೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಮೋಹ. ಅವರಿಗೆ ಕುತ್ತಿಗೆಗೆ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವ ಚಿನ್ನದ ಸರ, ಬೆರಳಿಗೆ ತೊಡುವ ವಜ್ರದ ಉಂಗುರಗಳಿಗಿಂತ ಈ ನುಡಿಮುತ್ತುಗಳೇ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ರತ್ನಗಳು. ಇವು ಕೇವಲ ಪದಗಳ ಜೋಡಣೆಯಲ್ಲ, ಅನುಭವದ ಮೂಸೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂದು ಹೊರಬಂದ ಚಿನ್ನ.
ಇದನ್ನೇ ಒಂದು ಸುಭಾಷಿತ ಎಷ್ಟು ಸೊಗಸಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ ನೋಡಿ:
पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् ।
मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञाऽभिधीयते ॥
ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ತ್ರೀಣಿ ರತ್ನಾನಿ ಜಲಮನ್ನಂ ಸುಭಾಷಿತಮ್ ।
ಮೂಢೈಃ ಪಾಷಾಣಖಣ್ಡೇಷು ರತ್ನಸಂಜ್ಞಾಽಭಿಧೀಯತೇ ॥
pṛthivyāṃ trīṇi ratnāni jalamannaṃ subhāṣitam |
mūḍhaiḥ pāṣāṇakhaṇḍeṣu ratnasaṃjñā’bhidhīyate ||
ಈ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಇರುವುದು ಕೇವಲ ಮೂರೇ ಮೂರು ರತ್ನಗಳು. ನೀರು, ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಸುಭಾಷಿತ. ಆದರೆ ಮೂರ್ಖರು ಮಾತ್ರ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಹರಳುಗಳನ್ನು ರತ್ನಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ!
ನಿಜ ತಾನೇ?
ಒಂದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬರೆದ ಭಾಷಣ, ಅಥವಾ ಎದೆಯಾಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವಂತೆ ಹೆಣೆದ ಒಂದು ವಾಕ್ಯ ಯಾರಿಗೆ ತಾನೇ ಇಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ನಾವು ಏನನ್ನಾದರೂ ಬರೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ನಮ್ಮ ಯೋಚನೆಗೆ ಕನ್ನಡಿ ಹಿಡಿಯುವಂತಹ ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಪದ್ಯ ಸಿಕ್ಕರೆ, ಅದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಬರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಅದು ನಮ್ಮ ಮಾತಿನ ತೂಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವ ಸ್ವಾರ್ಥವೂ ಅಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.
ಸುಭಾಷಿತಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎರಡು ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳ ಪುಟ್ಟ ಪದ್ಯಗಳು.
ಒಂದು ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾದ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಚೌಕಟ್ಟು.
ಕಂಠಪಾಠ ಮಾಡಲು ಸುಲಭ.
ಆದರೆ ಆ ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳೊಳಗೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ಅಡಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವು ಕೇವಲ ದೇವರ ಸ್ತುತಿಗಳಲ್ಲ. ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಭಾರತದ ಕವಿಗಳು ಈ ಸುಭಾಷಿತಗಳ ಮೂಲಕ ಮುಟ್ಟದ ವಿಷಯಗಳೇ ಇಲ್ಲ.
ಒಳ್ಳೆಯವರ, ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯ ಮಾತುಗಳಿರಬಹುದು.
ಅಥವಾ, ದುರ್ಜನರ, ಸಮಾಜದ ಅಂಕುಡೊಂಕುಗಳ ಮೇಲಿನ ಕಟು ವಿಡಂಬನೆಯಿರಬಹುದು.
ಗುಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವುದು, ಅವಗುಣಗಳನ್ನು ಅಣಕು ಮಾಡುವುದು ಇವುಗಳ ನೆಚ್ಚಿನ ವಸ್ತು. ರಾಜಕೀಯ, ನೈತಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಪಾಠಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಕಸರತ್ತು ನೀಡುವ ಒಗಟುಗಳಾಗಿ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಋತುಮಾನಗಳ ಸುಂದರ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿ ಇವು ಹರಿಯುತ್ತವೆ.
ಮಾನವನ ವಿಚಿತ್ರ ನಡವಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ, ಗಿಡಮರಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಹೇಳುವ ಪರಿ ಅನನ್ಯವಾದದ್ದು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದೇವರ ಮೇಲೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿ ನಗಿಸುವ ಹಾಸ್ಯದ ತುಣುಕುಗಳಾಗಿಯೂ ಇವು ಕಾಡುತ್ತವೆ. ಸಾಹಿತ್ಯದ ನವರಸಗಳೂ ಈ ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಳೈಸಿರುತ್ತವೆ.
ಒಂದು ಸುಭಾಷಿತವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಹೇಗೆ?
ಅದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಕಾರ. ಅದರ ಒಡಲಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂದೇಶವಿರುತ್ತದೆ: ಅದೊಂದು ಸತ್ಯ, ವಾಸ್ತವ, ಸಲಹೆ, ಪಾಠ ಅಥವಾ ಒಗಟು.
ಕೆಲವರಂತೂ ಸುಭಾಷಿತಗಳನ್ನು ‘ಸಕ್ಕರೆ ಲೇಪಿತ ಕಹಿಮಾತ್ರೆ’ಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಳಗಿರುವುದು ಬದುಕಿನ ಕಟುಸತ್ಯದ ಔಷಧ, ಆದರೆ ನಾಲಿಗೆಗೆ ತಾಗುವುದು ಕಾವ್ಯದ ಸಿಹಿ. ರೋಗಿಗೆ ಕಹಿಯೆನಿಸದಂತೆ ಮದ್ದು ಕೊಡುವ ವೈದ್ಯನ ಜಾಣ್ಮೆ ಈ ಕವಿಗಳಿಗಿರುತ್ತದೆ.
ಲುಡ್ವಿಕ್ ಸ್ಟರ್ನ್ಬ್ಯಾಕ್ ಎನ್ನುವ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಹೇಳುವಂತೆ, ಸುಭಾಷಿತಗಳು ನಿಜವಾದ ಬದುಕಿನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವುಗಳು. ಅನುಭವದ ಕಾಂಡದ ಮೇಲೆ ಕಸಿಮಾಡಿದ ತತ್ವಜ್ಞಾನದ ಹಣ್ಣುಗಳು ಅವು.
ಈ ಪದ್ಯಗಳು ತಮ್ಮಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾವೇ ಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತವೆ.
ಬೇರೆ ಯಾವ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೂ ಬೇಕಿಲ್ಲ.
ಒಂದು ಭಾವನೆ, ಒಂದು ಐಡಿಯಾ, ಒಂದು ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುವ ಇವುಗಳಿಗೆ ‘ಮುಕ್ತಕ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ಎಲ್ಲಿಂದಲೋ ಆಯ್ದು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರೂ, ಅವುಗಳ ಸ್ವಂತಿಕೆ ಕಳೆದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಶ್ರೀ ಕಾಶೀನಾಥ ಶರ್ಮರು ಸಂಪಾದಿಸಿದ ‘ಸುಭಾಷಿತ ರತ್ನ ಭಾಂಡಾಗಾರಂ’ ಎಂಬ ಬೃಹತ್ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಇಂಥ ನುಡಿಮುತ್ತುಗಳಿವೆ! ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸು ಎಷ್ಟೊಂದು ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಬಲ್ಲದು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಇದೊಂದು ಜ್ವಲಂತ ಸಾಕ್ಷಿ.
ಭಾಷೆಯನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸಲು ಸುಭಾಷಿತಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರಗಳೂ ಇವೆ.
ಲೋಕೋಕ್ತಿ.
ಅಂದರೆ ಗಾದೆಮಾತು. ಇವು ಪದ್ಯದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಿಲ್ಲ. ಸತ್ಯವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುವ ಪುಟ್ಟ ವಾಕ್ಯಗಳು. “ಕಠಿಣ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಕಠಿಣ ಉತ್ತರಗಳೇ ಸಿಗುತ್ತವೆ” ಎಂಬ ಲೌಕಿಕ ನ್ಯಾಯಾಂಜಲಿಯ ವಾಕ್ಯದಂತೆ.
ಇನ್ನೊಂದು, ಸೂತ್ರ.
ಇವು ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದ ಸತ್ಯಗಳು. ಆದರೆ ಸುಭಾಷಿತ ಅಥವಾ ಲೋಕೋಕ್ತಿಗಳಂತೆ ಇವು ಅನಾಮಧೇಯವಲ್ಲ. ಚಾಣಕ್ಯನಂತಹ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಋಷಿ ಅಥವಾ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವು. “ಶಿಕ್ಷೆಯು ಅಪರಾಧದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಿರಬೇಕು” ಎನ್ನುವ ಚಾಣಕ್ಯ ಸೂತ್ರದಂತೆ. ಮತ್ತು ಈ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಸಂದರ್ಭ ಗೊತ್ತಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ಆದರೆ ಸುಭಾಷಿತಗಳ ಕಥೆಯೇ ಬೇರೆ.
ಅವು ನಮ್ಮ ಬರವಣಿಗೆಯನ್ನು, ಮಾತನ್ನು, ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿಸುತ್ತವೆ. ವರ್ಣರಂಜಿತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲಿಯೋ ಹುಟ್ಟಿ, ಮತ್ಯಾರದ್ದೋ ಅನುಭವವಾಗಿ, ಇಂದಿಗೂ ನಮ್ಮದೇ ಬದುಕಿನ ಕಥೆಯಂತೆ ಭಾಸವಾಗುವ ಈ ಸುಭಾಷಿತಗಳು ನಿಜಕ್ಕೂ ಅದ್ಭುತ.
ನಾವು ದೈನಂದಿನ ಜಂಜಾಟಗಳಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋದಾಗ, ಹಠಾತ್ತನೆ ನೆನಪಾಗುವ ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಸುಭಾಷಿತ ನಮ್ಮ ಇಡೀ ದಿನದ ಆಯಾಸವನ್ನು ಮರೆಸಬಲ್ಲದು. ನಮ್ಮದೇ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ನಮಗೆ ತೋರಿಸಿ ಮುಗುಳ್ನಗುವಂತೆ ಮಾಡಬಲ್ಲದು.
ಅವು ಕೇವಲ ಮಾತುಗಳಲ್ಲ.
ಬದುಕಿನ ಪ್ರತಿರೂಪಗಳು.