ಸೋಮವತೀ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತಿಥಿಯಲ್ಲ, ಎರಡರ ಸಂಗಮ: ಚಾಂದ್ರಮಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸುವ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ, ಚಂದ್ರನ ದಿನವಾದ ಸೋಮವಾರದಂದು ಬರುವುದು. ಇದು ಯಾವ ಮಾಸದಲ್ಲಾದರೂ ಬರಬಹುದು. ಕೆಲವು ವರ್ಷ ಒಂದೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಕೆಲವು ವರ್ಷ ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು. ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇದರ ಆಚರಣೆ ಇದೆ; ಪಂಚಾಂಗ ಓದುವ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೆಸರು ಪರಿಚಿತ.
ವಾರ ಏಕೆ ಮುಖ್ಯ
ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಈಗಾಗಲೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳ ದಿನ, ತರ್ಪಣ ಮತ್ತು ದಾನದ ದಿನ. ಸೋಮವಾರ ಚಂದ್ರನಾದ ಸೋಮನದು, ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನನ್ನು ಮುಡಿದ ಶಿವನ ದಿನವೆಂದೂ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಚಂದ್ರ ಕಾಣದ ದಿನವೇ ಚಂದ್ರನ ವಾರವಾದಾಗ ಎರಡು ಆಚರಣೆಗಳು ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ: ಬೆಳಗು ಅಗಲಿದವರಿಗೆ, ದಿನ ಶಿವ ಪಾರ್ವತಿಯರಿಗೆ.
ಆಚರಣೆ
ಮುಖ್ಯ ಕ್ರಮ ಸ್ನಾನ. ಸಾಧ್ಯವಿರುವವರು ನದಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ವಾರ ಮತ್ತು ತ್ರಿವೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಸ್ನಾನಘಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಸೋಮವತೀ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಬಹಳ ಜನ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಅಗಲಿದವರಿಗಾಗಿ ಎಳ್ಳು ನೀರು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅನೇಕರು ಉಪವಾಸ ಅಥವಾ ಒಂದು ಹೊತ್ತಿನ ಊಟ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಸಂಜೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಶಿವಪೂಜೆ.
ಎರಡನೆಯ ಕ್ರಮ ಮುತ್ತೈದೆಯರದು. ಅವರು ವಿಷ್ಣುವಿನ ನೆಲೆ ಎಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೇಳುವ ಅರಳಿ ಮರವನ್ನು, ಅಶ್ವತ್ಥವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ: ಬೇರಿಗೆ ನೀರು ಹಾಲು ಎರೆದು, ಹೂವು, ಅಕ್ಷತೆ, ಕುಂಕುಮ, ಗಂಧ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಕಾಂಡಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿಯ ದಾರ ಸುತ್ತಿ, ಮರಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ; ಪೂರ್ಣ ವ್ರತ ಮಾಡುವವರು ನೂರೆಂಟು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ. ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಪತಿಯ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ.
ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ದಿನಕ್ಕೆ ಪುಣೆಯ ಬಳಿಯ ಖಂಡೋಬಾನ ಬೆಟ್ಟದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಜೇಜುರಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಸೋಮವತೀ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ಉತ್ಸವ ಹಲವು ದಿನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಖಂಡೋಬಾನ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಹಾ ನದಿಗೆ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾರೆ, ಯಾತ್ರಿಕರು ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೊಬ್ಬರು ಅರಿಶಿನ ಎರಚಿ ಊರೆಲ್ಲ ಹಳದಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನುದಿನ ಯಾವ ದಿನ ಕೊಡುತ್ತದೆ
ಅನುದಿನ ಮಾಸದ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯನ್ನು ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ತಿಥಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ದಿನಕ್ಕೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಆ ದಿನ ಸೋಮವಾರವಾದರೆ ಅದನ್ನು ಸೋಮವತೀ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಕೊಡುವ ಮುಂದಿನ ಸೋಮವತೀ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗಳು 2026ರ ನವೆಂಬರ್ 9, ದೀಪಾವಳಿಯ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ರಾತ್ರಿಯ ಮರುದಿನ ಬೆಳಗು, ಮತ್ತು 2027ರ ಮಾರ್ಚ್ 8. ವಾರವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ದಿನದ ಪ್ರಕಾರ ಎಣಿಸುವುದರಿಂದ ಅನುದಿನದಲ್ಲಿ ಆರಿಸಿದ ಸ್ಥಳವೇ ಅದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.
ಎಲ್ಲ ಪಂಚಾಂಗಗಳು ಒಂದೇ ಪರೀಕ್ಷೆ ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಸೋಮವತೀ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ಪಟ್ಟಿಗಳು ಬೇರೆ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಿನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಪಟ್ಟಿಗಳು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಕೇವಲ ಸಂಜೆ ಆರಂಭವಾಗುವ ಸೋಮವಾರವನ್ನೂ ಹೆಸರಿಸುತ್ತವೆ; ಹಾಗಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಓದಲಾಗುವ ಒಂದು ಪಟ್ಟಿ 2026ಕ್ಕೆ ಫೆಬ್ರವರಿ 16 ಮತ್ತು ಜುಲೈ 13 ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಸೂರ್ಯೋದಯದ ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ಆ ಎರಡು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗಳು ಮಂಗಳವಾರಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಸೂರ್ಯೋದಯದ ನಂತರ ಕೆಲವೇ ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಮುಗಿದ 2026ರ ಜೂನ್ 15ರಂತಹ ಸೋಮವಾರವನ್ನು ಸೂರ್ಯೋದಯದ ನಿಯಮ ಎಣಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ತನ್ನದೇ ಪಂಚಾಂಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಮನೆ ಸಕಾರಣವಾದ ದಿನವನ್ನೇ ಆಚರಿಸುತ್ತಿದೆ; ಭೇದ ನಿಯಮದ್ದು, ತಪ್ಪಿನದಲ್ಲ.
ಪಿತೃಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯವಾದ ಹೊತ್ತು ಸೂರ್ಯೋದಯವಲ್ಲ, ಅಪರಾಹ್ನ; ಅದು ತರ್ಪಣವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ದಿನಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಸರಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಪುಟ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೋಮವಾರ ಸಂಜೆಯ ತ್ರಯೋದಶಿಯ ಆಚರಣೆ ಸೋಮ ಪ್ರದೋಷ.
Somavati Amavasya is not a tithi of its own but a meeting of two things: an amavasya, the new moon that ends the lunar month, falling on a Monday, Somavara, the day of the moon. It can come in any month. Some years have none, others two or three. It is kept across North and western India, and the name is known wherever almanacs are read.
Why the weekday matters
Amavasya is already the day of the month for the ancestors, for tarpana and dana. Monday belongs to Soma, the moon, and is also kept as Shiva’s day, since Shiva wears the crescent. When the moon’s own weekday falls on the night the moon is not seen, the two observances are joined: the morning given to the departed, the day to Shiva and Parvati.
How it is kept
The chief form is the bath. Those who can go to a river, and in the North the bathing ghats of the Ganga at Haridwar and at the Triveni draw large numbers on a Somavati Amavasya. Sesame and water are offered for the departed, and many keep a fast or eat once in the day. Shiva is worshipped in the evening, at home or in a temple.
The second form belongs to married women. They worship the peepal, the ashvattha, which tradition regards as a dwelling of Vishnu: water and milk are poured at its roots, flowers, rice, kumkum and sandal are offered, a cotton thread is wound round the trunk, and the tree is circled, one hundred and eight times by those who keep the full vow. The prayer is for the husband’s long life and for the family.
In Maharashtra the day has a place of its own at Jejuri, the hill shrine of Khandoba near Pune. The Somavati Amavasya festival there runs over several days; the image of Khandoba is carried in a palanquin down to the Karha river to be bathed, and pilgrims throw turmeric over one another until the town is yellow with it.
Which day Anudina gives
Anudina keeps the monthly amavasya on the day on which the amavasya tithi is running at sunrise, and names that day Somavati Amavasya when it is a Monday. The next Somavati Amavasyas it gives are 9 November 2026, the morning after the Deepavali new moon night, and 8 March 2027. The weekday is counted by the local calendar day, so the place chosen in Anudina decides it.
Almanacs do not all use the same test, and lists of Somavati Amavasya differ more than most lists. Some name the Monday on which the amavasya merely begins, in the evening, so that one widely read list for 2026 gives 16 February and 13 July; by the sunrise rule those two amavasyas belong to the Tuesday. Equally, the sunrise rule counts a Monday such as 15 June 2026, on which the amavasya ended a few hours after sunrise. A family that has always followed its own almanac on this will be keeping a reasoned day, and the difference is one of rule, not of error.
For rites for the ancestors the moment that matters is the afternoon, not the sunrise, and the amavasya page explains how that can move a tarpana to the day before. The Monday evening observance of the trayodashi is Soma Pradosha.