ಗೀತಾ ಧ್ಯಾನ: ಹತ್ತು ಧ್ಯಾನ ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ

ಧ್ಯಾನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯನ್ನೇ ನೇರವಾಗಿ ಕರೆಯುವುದರೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ, ಅದನ್ನು ‘ಅಂಬ’, ಅಂದರೆ ‘ಅಮ್ಮ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತವೆ. ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ಈ ಗ್ರಂಥದ ಹಿಂದೆ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಾದ ನಾರಾಯಣ ಇದನ್ನು ಪೃಥೆಯ ಮಗ ಪಾರ್ಥನಿಗೆ ಬೋಧಿಸಿದ. ಪುರಾತನ ಮುನಿ ವ್ಯಾಸರು ಇದನ್ನು ಮಹಾಭಾರತದ ನಡುವೆ ಇಟ್ಟರು. ಒಬ್ಬರು ಹೇಳಿದರು, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಅದನ್ನು ಮಹಾಕಥೆಯೊಳಗೆ ಹೆಣೆದರು.

The dhyana opens by speaking to the Bhagavad Gita itself, and calls it amba, ‘mother’. The first half of the verse says who stands behind the book. Narayana, the Lord, taught it to Partha, the son of Pritha. Vyasa, the ancient sage, set it in the middle of the Mahabharata. One spoke it; the other wove it into the great story.

ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಧ ಈ ಗ್ರಂಥ ಏನು ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅದು ‘ಅದ್ವೈತ’ದ ಅಮೃತವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀ ಶಂಕರರ ಓದಿನಲ್ಲಿ ಅದರ ಅರ್ಥ, ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಎರಡಲ್ಲ ಎಂಬ ಅರಿವು. ವೇದಾಂತದ ಬೇರೆ ದರ್ಶನಗಳು ಇದನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಹದಿನೆಂಟು ಅಧ್ಯಾಯಗಳು. ಶ್ಲೋಕ ಅದನ್ನು ‘ಭಗವತೀ’, ಅಂದರೆ ‘ದೇವಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ. ಅದು ‘ಭವದ್ವೇಷಿಣೀ’: ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುವ ಹುಟ್ಟುಸಾವುಗಳ ಸುತ್ತಾಟವಾದ ‘ಭವ’ಕ್ಕೆ ಶತ್ರು. ತನ್ನ ಮಗುವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿರುವುದರ ವಿರುದ್ಧವೇ ನಿಲ್ಲುವ ತಾಯಿ.

The second half says what the book does. It rains the nectar of advaita, ‘non-duality’. In Sri Shankara’s reading that is the knowledge that the self and the highest are not two; the other schools of Vedanta read the word otherwise. It has eighteen chapters, and the verse calls it bhagavati, ‘goddess’. And it is bhavadveshini, the enemy of bhava, the round of birth and death in which a person stays bound. A mother who stands against the very thing that keeps her child tied.

‘ಅನುಸಂದಧಾಮಿ’ ಎಂಬುದು ‘ನೆನೆಯುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅದರತ್ತ ಮರಳುವುದು ಎಂದು ಅದರ ಅರ್ಥ. ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಹೇಗೆ ಓದಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಧ್ಯಾನ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತದೆ: ಒಮ್ಮೆ ಓದಿ ಮುಗಿಸುವುದಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬಂದು ಓದುವುದು.

Anusandadhami is more than ‘I remember’. It means to hold something in the mind and keep returning to it. In its very first verse the dhyana says how the book is to be read: not once, but by coming back.

ಧ್ಯಾನ ‘ಓಂ’ನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಓಂ’, ‘ಶ್ರೀ’, ‘ಸ್ವಸ್ತಿ’, ‘ಶುಭ’ ಇವು ‘ಮಂಗಳವಾಚಕ’ ಶಬ್ದಗಳು. ಎಷ್ಟೋ ಗ್ರಂಥಗಳೂ ಪತ್ರಗಳೂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂಥ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭಿಸುವುದು ಎಂದರೆ, ಬೇರೆ ಏನನ್ನಾದರೂ ಹೇಳುವ ಮೊದಲೇ ಒಳಿತನ್ನು ನೆನೆಯುವುದು.

The dhyana begins with Om. Om, shri, svasti and shubha are counted among the auspicious words, mangala-vachaka, and many a text and letter begins with one of them. To begin with such a word is to remember what is good before anything else is said.

ಗ್ರಂಥದಿಂದ ಧ್ಯಾನ ಅದನ್ನು ಬರೆದಿಟ್ಟವರತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಸರನ್ನು ‘ವಿಶಾಲಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಹೊಗಳುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಒಂದು ಸುಂದರ ಚಿತ್ರವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ: ಪೂರ್ತಿ ಅರಳಿದ ಕಮಲದ ದಳಗಳಂತೆ ನೀಳವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳು. ಕಮಲದ ಕಣ್ಣು ಪರಂಪರೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಕೊಡುವ ಲಕ್ಷಣ. ವ್ಯಾಸರನ್ನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪವೆಂದೇ ಗೌರವಿಸುವ ಪರಂಪರೆ ಅದನ್ನು ಅವರಿಗೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ.

From the book the dhyana turns to the one who set it down. It praises Vyasa for a vast intellect, and gives an image of beauty as well: eyes long like the petals of a lotus in full bloom. Lotus eyes are a mark the tradition usually gives to Vishnu. It gives them to Vyasa too, whom it honours as a form of Vishnu.

ನಂತರ ಶ್ಲೋಕದ ಮುಖ್ಯ ಚಿತ್ರ. ದೀಪಕ್ಕೆ ಎಣ್ಣೆ ಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ ಮಹಾಭಾರತ: ಒಂದು ಕುಟುಂಬದ ಉದ್ದವಾದ ಕಥೆ, ಅದರ ಜಗಳಗಳು, ಯುದ್ಧ, ದುಃಖ. ಆ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಜ್ವಾಲೆ ಜ್ಞಾನ. ಎಣ್ಣೆ ಮಾತ್ರ ಬೆಳಕು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಎಣ್ಣೆಯಿಲ್ಲದ ಜ್ವಾಲೆ ಬೇಗ ಆರಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಸರು ಎರಡನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟರು.

Then the main picture of the verse. A lamp needs oil, and here the oil is the Mahabharata: the long story of one family, its quarrels, its war and its grief. The flame lit in that oil is knowledge. Oil alone gives no light, and a flame with no oil soon goes out. Vyasa gave both.

ಹೀಗಾಗಿ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯನ್ನು ಅದರ ಕಥೆಯೊಂದಿಗೇ ಓದುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. ಇಬ್ಭಾಗವಾದ ಒಂದು ಕುಟುಂಬದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಅದರ ಉತ್ತರದ ಬೆಳಕು ಆ ಕಥೆಯ ಒಳಗೇ ಉರಿಯುತ್ತದೆ, ಹೊರಗಲ್ಲ.

So the Bhagavad Gita is best read with its story. Arjuna’s question comes out of a family torn in two, and the light of the answer burns inside that story, not outside it.

ಪಾರಿಜಾತ ಸ್ವರ್ಗದ ಮರ, ಬೇಡಿದ್ದನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಶರಣು ಬಂದವನಿಗೆ, ‘ಪ್ರಪನ್ನ’ನಿಗೆ, ಕೃಷ್ಣನೇ ಆ ಮರ. ಎರಡನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಇದೇ ಪದದಿಂದ: ‘ನಿನಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಕಲಿಸು’ (2.7).

Parijata is the tree of the heavens that grants whatever is asked of it. To one who comes to him for refuge, prapanna, Krishna is that tree. It is the word Arjuna will use of himself in the second chapter: ‘I have taken refuge in you: teach me’ (2.7).

ನಂತರ ಎರಡು ಕೈಗಳು. ಒಂದರಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿಯ ಚಾವಟಿ. ಇನ್ನೊಂದು ‘ಜ್ಞಾನಮುದ್ರೆ’ಯಲ್ಲಿದೆ: ಹೆಬ್ಬೆರಳು ಮತ್ತು ತೋರುಬೆರಳು ಸೇರಿದ, ಗುರು ತೋರುವ ಮುದ್ರೆ. ರಥ ನಡೆಸುವವನೂ ಪಾಠ ಹೇಳುವವನೂ ಒಬ್ಬನೇ. ಉಪದೇಶ ನಡೆಯುವುದು ದೂರದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಲ್ಲ, ಕೆಲಸದ ನಡುವೆ, ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯೆ ನಿಂತ ರಥದ ಮೇಲೆ.

Then two hands. One holds the charioteer’s whip. The other is held in jnana mudra, the sign of knowledge, thumb and forefinger joined, the gesture of a teacher. The one who drives the chariot is the one who teaches. The teaching is given in the middle of the work, on a chariot halted between two armies, not in a hermitage far from it.

ಕೊನೆಯ ಹೆಸರು, ‘ಗೀತಾಮೃತದುಹ್’, ಅಂದರೆ ‘ಭಗವದ್ಗೀತೆಯೆಂಬ ಅಮೃತವನ್ನು ಹಾಲಿನಂತೆ ಕರೆಯುವವನು’, ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

The last name, gitamritaduh, ‘the one who milks the nectar of the Bhagavad Gita’, prepares the picture of the next verse.

ಧ್ಯಾನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದದ್ದು ಬಹುಶಃ ಇದು. ಇಡೀ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಪರಿಚಯವನ್ನೇ ಇದು ಒಂದು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಿದೆ. ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಹಸುಗಳು. ಹಾಲು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಹಸು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವವರಿಗೆಲ್ಲ ಹಾಲು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರೂ ಅದನ್ನು ಕರೆಯಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಕರೆಯುವವನು ಗೊಲ್ಲರ ನಡುವೆ ಬೆಳೆದು ಹಸುಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಕೃಷ್ಣ.

This may be the best loved of the dhyana verses, and it holds a whole account of the Bhagavad Gita in one picture. The Upanishads are the cows. The milk is already in them, but a cow does not give her milk to whoever passes by. Someone has to draw it out, and here the milker is Krishna, who grew up among cowherds and knew cows.

ನಂತರ ಕರು. ಕರು ಹತ್ತಿರ ಇದ್ದಾಗ ಹಸು ಹಾಲು ಬಿಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಹಸು ಸಾಕಿದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೊತ್ತು. ಅರ್ಜುನ ಕರು: ಹಾಲು ಬಂದದ್ದು ಅವನಿಗಾಗಿ, ಅವನ ದುಃಖಕ್ಕಾಗಿ, ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಾಗಿ. ಆದರೆ ಒಂದು ಕರು ಕುಡಿಯಲಾಗದಷ್ಟು ಹಾಲು ಅಲ್ಲಿದೆ. ‘ಸುಧೀರ್ಭೋಕ್ತಾ’: ತಿಳಿದವರು ಅದನ್ನು ಸವಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ಕರೆದ ಹಾಲು ತಿಳಿವಿನೊಂದಿಗೆ ಬರುವ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಇಂದಿಗೂ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

Then the calf. Anyone who has kept a cow knows that she lets down her milk when her calf is near. Arjuna is the calf: the milk came for him, for his grief and his question. But there is more milk than one calf can drink. Sudhih bhokta: the wise are the ones who drink it. What was drawn out for Arjuna at Kurukshetra is there still for anyone who comes to it with understanding.

ಹೀಗೆ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮೂರು ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ್ದನ್ನು ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ: ಅದು ಅವುಗಳ ಹಾಲು, ಹೊಸ ಹಿಂಡಲ್ಲ. ಅದು ಕುಡಿಯಲು ಸಿದ್ಧವಾದ ಉಪನಿಷತ್ತು: ಹಾಲು ಬೇಕೆಂದರೆ ಓದುಗ ಇಡೀ ಹಿಂಡನ್ನು ಸಾಕಬೇಕಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಅದು ಹೊರಬಂದದ್ದು ನಿಜವಾದ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ.

So the verse says three things at once. The Bhagavad Gita says nothing that is not already in the Upanishads: it is their milk, not a new herd. It is the Upanishads made ready to drink: a reader need not tend the whole herd to have the milk. And it was drawn out by a real question, asked in a real crisis.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ‘ವೈಷ್ಣವೀಯ ತಂತ್ರಸಾರ’ದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಭಗವದ್ಗೀತಾ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲೂ, ಅಂದರೆ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯನ್ನು ಹೊಗಳುವ ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲೂ, ಕಾಣುತ್ತದೆ.

The verse is found also in the Mahatmya of the Bhagavad Gita, the hymn in its praise that is handed down in the Vaishnaviya Tantrasara.

ಚಿತ್ರಗಳ ನಂತರ ಹೆಸರುಗಳ ಒಂದು ಸರಳ ಶ್ಲೋಕ. ಆ ಹೆಸರುಗಳು ಅವನ ಬದುಕಿನ ಕ್ರಮದಲ್ಲೇ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ಅವನು ವಸುದೇವನ ಮಗ, ಕಥೆ ಹೇಳುವಂತೆ ಕಂಸನ ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು. ಕಂಸನನ್ನೂ, ಮಥುರೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಸ ಅವನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ಮಲ್ಲ ಚಾಣೂರನನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿದವನು. ತನ್ನ ಸಾವಿನ ಭಯದಿಂದ ಸೋದರ ಕಂಸ ಯಾರ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಂದನೋ, ಆ ತಾಯಿ ದೇವಕಿಗೆ ಅವನು ಪರಮ ಆನಂದ.

After the images, a plain verse of names, and the names follow his life. He is Vasudeva’s son, born, as the story goes, in Kamsa’s prison. He is the one who destroyed Kamsa, and Chanura, the wrestler Kamsa set against him in Mathura. He is the supreme joy of Devaki, a mother whose children her brother Kamsa had killed, in fear for his own life.

ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು ಕೊನೆಯ ಹೆಸರು: ‘ಜಗದ್ಗುರು’, ಅಂದರೆ ‘ಜಗತ್ತಿನ ಗುರು’. ಉಳಿದ ಹೆಸರುಗಳು ಅವನನ್ನು ಒಂದು ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತವೆ. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯನ್ನು ಓದುವುದು ಈ ಹೆಸರಿನಿಂದಾಗಿ. ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗುವಿಗೆ, ಕಲಿಯಬಯಸುವ ಎಲ್ಲರ ಗುರುವೆಂದು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇವೆ.

The last name is the one that matters here: jagadguru, ‘the teacher of the world’. The other names place him in a family and a story. This one is the reason the Bhagavad Gita is read. The child born in a prison is bowed to as the teacher of everyone who would learn.

ನಿಧಾನವಾಗಿ ಓದಿದರೆ, ಈ ಶ್ಲೋಕ ಕೌರವ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಹಾರಥನಿಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ಥಾನ. ಹಿರಿಯರಾದ ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣರು ದಡಗಳು: ನದಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟು ಅದಕ್ಕೆ ಆಕಾರ ಕೊಡುವವರು. ನಡುವೆ ದುರ್ಯೋಧನ, ಸುಳಿ. ಉಳಿದವರು ಅದರ ನೀರು, ಸೆಳವು, ಅಲೆ, ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಹೊಂಚು ಹಾಕುವ ಜಲಜಂತುಗಳು.

Read slowly, the verse is a picture of the Kaurava army as a river in flood, with each of its great warriors given a part. Bhishma and Drona, the two elders, are the banks: they hold the river and give it its shape. Duryodhana, at its centre, is the whirlpool. The others are its water, its current, its waves and the creatures that lie in wait in it.

ಅಂಥ ನದಿಯನ್ನು ಬರೀ ಬಲದಿಂದ ಯಾರೂ ದಾಟಲಾರರು. ಪಾಂಡವರು ಅದನ್ನು ದಾಟಿದರು ಎನ್ನುತ್ತದೆ ಶ್ಲೋಕ, ಮತ್ತು ಕಾರಣವನ್ನು ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತದೆ: ‘ಕೈವರ್ತಕಃ ಕೇಶವಃ’, ಅಂದರೆ ‘ಕೇಶವನೇ ಅಂಬಿಗ’. ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೋರಾಡಲಿಲ್ಲ. ದೋಣಿ ನಡೆಸಿದ.

No one crosses such a river by strength alone. The Pandavas crossed it, the verse says, and gives the reason in its last two words: kaivartakah keshavah, ‘Keshava was the ferryman’. He did not fight in that war. He steered.

ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಓದುಗನಿಗೂ ದಾಟಬೇಕಾದ ಇಂಥದ್ದೇ ಒಂದು ನದಿ ಇರುತ್ತದೆ. ನದಿ ಆಳವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ದೋಣಿ ನಡೆಸುವವನು ಯಾರು ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

Every reader has some river of this kind to cross. The verse does not say the river is shallow. It says who steers.

ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತ ದೀಪದ ಎಣ್ಣೆಯಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಕಮಲ, ಮತ್ತು ಶ್ಲೋಕ ಆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಭಾಗ ಭಾಗವಾಗಿ ಬಿಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪಾರಾಶರ್ಯ’, ಅಂದರೆ ‘ಪರಾಶರರ ಮಗ’, ವ್ಯಾಸರು. ಅವರ ಮಾತೇ ಹೂವು. ಹಲವು ಉಪಕಥೆಗಳು ಅದರ ಕೇಸರಗಳು. ಅದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವ ಹರಿಯ ಕಥೆಗಳು, ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಕಮಲ ಅರಳುವಂತೆ, ಅದನ್ನು ಅರಳಿಸುತ್ತವೆ.

In the second verse the Mahabharata was oil for a lamp. Here it is a lotus, and the verse works the picture out part by part. Parasharya, ‘the son of Parashara’, is Vyasa, and his word is the flower. The many tales are its filaments. The stories of Hari, told again and again in it, are what open it, as a lotus opens to the sun.

ಅದರ ಪರಿಮಳ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಅರ್ಥ. ಹೂವನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಪರಿಮಳ ನಮ್ಮನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಪೂರ್ತಿ ಓದದ ಎಷ್ಟೋ ಜನರು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಸವಿದಿದ್ದಾರೆ, ಅದರ ಸೆಳೆತದಿಂದಲೇ ಉಳಿದ ಕಥೆಯತ್ತ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.

And the fragrance is the meaning of the Bhagavad Gita. A fragrance reaches you before you reach the flower. Many who have never read the Mahabharata through have caught the fragrance of the Bhagavad Gita, and been drawn by it to the rest of the story.

ಸಜ್ಜನರು ದುಂಬಿಗಳಂತೆ ಅದರ ಬಳಿ ಬರುತ್ತಾರೆ, ‘ಅಹರಹಃ’, ಅಂದರೆ ‘ದಿನದಿನವೂ’, ಮತ್ತು ‘ಪೇಪೀಯಮಾನಂ’, ಅಂದರೆ ‘ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೀರುತ್ತಾ’. ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಒಂದನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತದೆ: ಕಲಿಯುಗದ ಕೊಳೆಯನ್ನು ತೊಳೆಯುವ ಈ ಕಮಲ ನಮಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡಲಿ.

The good come to it like bees, aharahah, ‘day after day’, and pepiyamanam, ‘drinking and drinking again’. Not once. And the prayer at the end asks one thing: that this lotus, which washes away the grime of the age of Kali, be for our highest good.

ನದಿ ಮತ್ತು ಕಮಲದ ನಂತರ ಧ್ಯಾನ ಒಂದೇ ಮಾತಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ: ‘ಕೃಪೆ’. ಮೂಕ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಹೆಳವ ಬೆಟ್ಟ ದಾಟುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯ ತನ್ನಿಂದ ಆಗದು ಎಂದುಕೊಳ್ಳುವ ಎರಡು ಕೆಲಸಗಳು ಇವು. ಎರಡೂ ನಡೆಯುವುದು ಕೃಪೆಯಿಂದ ಎನ್ನುತ್ತದೆ ಶ್ಲೋಕ.

After the river and the lotus, the dhyana comes down to one thing: kripa, ‘grace’. The mute becomes eloquent, the lame crosses a mountain. These are the two things a person least expects of himself, and the verse puts both down to grace.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯೇ ಇದು ನಡೆಯುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಕೈಕಾಲುಗಳು ಶಕ್ತಿಗುಂದುತ್ತವೆ, ಗಾಂಡೀವ ಕೈಯಿಂದ ಜಾರುತ್ತದೆ (1.29, 1.30). ಕೊನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ, ಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ತನ್ನ ಮೋಹ ನಾಶವಾಯಿತು, ಸ್ಮೃತಿ ಮರಳಿ ದೊರಕಿತು, ತಾನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ (18.73). ನಡುವೆ ನಡೆದದ್ದಕ್ಕೆ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಹೆಸರು ಕೊಡುತ್ತದೆ.

The Bhagavad Gita itself shows it happening. In the first chapter Arjuna’s limbs give way and the Gandiva slips from his hand (1.29, 1.30). In the last he says that by Krishna’s grace his delusion is gone and his memory has come back, and that he stands firm (18.73). This verse gives a name to what happened in between.

ಓದಿನ ಮೊದಲು ಬರುವ ಈ ಶ್ಲೋಕ, ಈ ಗ್ರಂಥ ತನಗೆಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವಾದೀತು ಎಂದುಕೊಳ್ಳುವ ಓದುಗನಿಗೂ ಹೌದು: ಸಂಸ್ಕೃತ ಬಾರದವನಿಗೆ, ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಎಂದುಕೊಂಡವನಿಗೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ.

Placed before the reading, the verse is also for the reader who feels unequal to the book: one who knows no Sanskrit, or thinks philosophy is for others. Ability is not what matters here.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದ್ದು (12.13.1). ಹಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನ ಇಲ್ಲಿಗೆ, ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೆ, ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ಲೋಕ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.

This verse comes from the Bhagavata Purana (12.13.1). Many editions end the dhyana here, with nine verses. Here, as in some others, one more follows.

ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೂರು ದಾರಿಗಳನ್ನು ಇದು ಹೆಸರಿಸುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಅವು ಯಾವುದೂ ತಲುಪದ್ದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಹೊಗಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಗಾಯಕರು ವೇದಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ: ವೇದದ ‘ಅಂಗ’ಗಳಾದ ಸಹಾಯಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ, ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಎರಡು ಪಾಠಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಪದ ಪದವಾಗಿ ಹೇಳುವ ‘ಪದಪಾಠ’ ಮತ್ತು ಎರಡೆರಡು ಪದಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಹೇಳುವ ‘ಕ್ರಮಪಾಠ’ಗಳಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ. ಯೋಗಿಗಳು ಅವನಲ್ಲೇ ಹೋಗಿ ನಿಶ್ಚಲವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ಅಸುರರಾಗಲಿ ಅವನ ಕೊನೆ ಎಲ್ಲಿ ಎಂದು ಅರಿಯರು.

It names three ways in which the highest is approached, and then says what none of them reaches. The gods praise him in hymns. The singers of the Sama chant him with the Vedas: with the angas, the auxiliary sciences of the Veda; in the two careful recitations that keep its text, pada, word by word, and krama, words linked in pairs; and with the Upanishads. The yogis see him in a mind that has gone into him and stayed still. Yet gods and demons alike do not know where he ends.

ಶ್ಲೋಕ ಅವನ ಹೆಸರನ್ನೇ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ. ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ಯಂ’, ಅಂದರೆ ‘ಯಾರನ್ನು’, ಒಮ್ಮೆ ‘ಯಸ್ಯ’, ಅಂದರೆ ‘ಯಾರ’, ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ‘ದೇವಾಯ ತಸ್ಮೈ ನಮಃ’, ಅಂದರೆ ‘ಆ ದೇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ’. ಸ್ತುತಿ, ಗಾನ, ಧ್ಯಾನಗಳ ನಂತರ ಶ್ಲೋಕ ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದ್ದರ ಬಳಿ ನಿಂತು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ.

Notice too that the verse never names him. It says yam, ‘whom’, three times and yasya, ‘whose’, once, and only at the very end devaya tasmai namah, ‘to that God, salutations’. After praise, chant and meditation, the verse stops at what no one knows, and bows.

ಶ್ಲೋಕದ ‘ಸಾಮಗಾಃ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ, ಅಂದರೆ ಸಾಮಗಾಯಕರಿಗೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರೂ ಇದೆ: ‘ಛಂದೋಗ’. ಏಕೆಂದರೆ ‘ಛಂದಸ್’ ಎಂಬುದು ವೇದದ್ದೇ ಒಂದು ಹಳೆಯ ಹೆಸರು. ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತು ಅವರ ಹೆಸರನ್ನೇ ಹೊತ್ತಿದೆ.

The singers of the Sama, samagah, have another name too: chandoga, for chandas is an old name of the Veda itself. The Chandogya Upanishad takes its name from them.

ಅನೇಕ ಪಾರಾಯಣ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪರಿಚಿತವಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಧ್ಯಾನ ಶ್ಲೋಕ ಇದು. ಇಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನ ಇದರೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಗುರುವಾಗಿ, ಸಾರಥಿಯಾಗಿ, ಅಂಬಿಗನಾಗಿ ಕಂಡ ಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಇದು ಓದುಗನನ್ನು ಅದೇ ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ರಾಂತ ರೂಪದತ್ತ ತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ: ಪರಂಪರೆ ಚಿತ್ರಿಸುವಂತೆ, ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಸರ್ಪಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿ, ಹೊಕ್ಕುಳಿಂದ ಕಮಲ ಅರಳಿದ ರೂಪ.

A well-known meditation on Vishnu, said at the start of many readings and prayers, closes the dhyana here. From Krishna the teacher, the charioteer and the ferryman, it turns the reader to the same Lord at rest: as the tradition pictures him, lying on the serpent upon the waters, a lotus rising from his navel.

ಹೆಸರುಗಳು ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗದಂತೆ ಕಾಣುವ ಜೋಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ‘ಶಾಂತಾಕಾರಂ’, ಅಂದರೆ ‘ಶಾಂತ ರೂಪದವನು’, ಮತ್ತು ‘ಭುಜಗಶಯನಂ’, ಅಂದರೆ ‘ಸರ್ಪದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದವನು’: ಆ ಶಾಂತಿ ಸರ್ಪವೇ ಇಲ್ಲದ ಜಾಗದ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲ. ‘ಗಗನಸದೃಶಂ’, ಅಂದರೆ ‘ಆಕಾಶದಂತಿರುವವನು’, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇದ್ದರೂ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಅಂಟದವನು, ಮತ್ತು ‘ಮೇಘವರ್ಣಂ’, ಅಂದರೆ ‘ಮಳೆಮೋಡದ ಬಣ್ಣದವನು’, ಮಳೆ ತರುವಷ್ಟು ಹತ್ತಿರ ಇರುವವನು. ಓದುಗನಿಗೆ ತನ್ನದೇ ಜೋಡಿಗಳೂ ಕಾಣಬಹುದು.

The names come in pairs that seem not to fit. Shantakaram, ‘peaceful in form’, and bhujagashayanam, ‘lying on a serpent’: the peace is not that of a place with no serpent in it. Gaganasadrisham, ‘like the sky’, everywhere and touched by nothing, and meghavarnam, ‘the colour of a rain cloud’, near enough to bring rain. A reader may find pairs of his own.

ಧ್ಯಾನ ಎಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಯಿತೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಬಂದು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯನ್ನು ‘ಭವದ್ವೇಷಿಣೀ’, ಹುಟ್ಟುಸಾವುಗಳ ಸುತ್ತಾಟಕ್ಕೆ ಶತ್ರು, ಎಂದು ಕರೆಯಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಭವಭಯಹರ’, ಆ ಸುತ್ತಾಟದ ಭಯವನ್ನು ಕಳೆಯುವವನು, ಎಂದು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ.

And the dhyana ends where it began. Its first verse called the Bhagavad Gita bhavadveshini, the enemy of the round of birth and death. Its last bows to the Lord as bhavabhayahara, the one who takes away the fear of it.