ಶ್ಲೋಕ (ಕನ್ನಡ)
ನಾತ್ಯಶ್ನತಸ್ತು ಯೋಗೋಽಸ್ತಿ ನ ಚೈಕಾಂತಮನಶ್ನತಃ।
ನ ಚಾತಿಸ್ವಪ್ನಶೀಲಸ್ಯ ಜಾಗ್ರತೋ ನೈವ ಚಾರ್ಜುನ ॥ 16 ॥
ಶ್ಲೋಕ (ದೇವನಾಗರಿ)
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः।
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ 16 ॥
ಶ್ಲೋಕ (English IAST)
nātyaśnatastu yogo’sti na caikāntamanaśnataḥ|
na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna || 16 ||
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಅತ್ಯಶ್ನತಃ ತು ಯೋಗಃ ನ ಅಸ್ತಿ (अत्यश्नतः तु योगः न अस्ति, atyaśnataḥ tu yogaḥ na asti) = ಅತಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನುವವನಿಗೆ ಯೋಗ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ (yoga is not for one who eats too much)
- ನ ಚ ಏಕಾಂತಮ್ ಅನಶ್ನತಃ (न च एकान्तम् अनश्नतः, na ca ekāntam anaśnataḥ) = ಒಂದಿಷ್ಟೂ ತಿನ್ನದವನಿಗೂ ಇಲ್ಲ (nor for one who does not eat at all)
- ನ ಚ ಅತಿಸ್ವಪ್ನಶೀಲಸ್ಯ (न च अतिस्वप्नशीलस्य, na ca atisvapnaśīlasya) = ಅತಿಯಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುವ ಸ್ವಭಾವದವನಿಗೂ ಇಲ್ಲ (nor for one given to too much sleep)
- ಜಾಗ್ರತಃ ನ ಏವ ಚ (जाग्रतः न एव च, jāgrataḥ na eva ca) = ಅತಿಯಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಿರುವವನಿಗೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ (nor for one who stays awake too much)
- ಅರ್ಜುನ (अर्जुन, arjuna) = ಅರ್ಜುನ (O Arjuna)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಅರ್ಜುನ, ಅತಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನುವವನಿಗೆ ಯೋಗ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಒಂದಿಷ್ಟೂ ತಿನ್ನದವನಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಅತಿಯಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುವವನಿಗೂ ಇಲ್ಲ, ಅತಿಯಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಿರುವವನಿಗೂ ಇಲ್ಲ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
Yoga is not for one who eats too much, Arjuna, nor for one who does not eat at all, nor for one given to too much sleep, nor for one who stays awake too much.
ಚಿಂತನ (Reflection)
ಮುಂದೆ ಯೋಗಿಯ ಆಹಾರ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ನಿಯಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಶಂಕರರು. ‘ಅತಿಯಾಗಿ’ ಎಂದರೆ ‘ತನಗೆ ಹೊಂದುವ ಅಳತೆಯನ್ನು ಮೀರಿ’. ಇದಕ್ಕೆ ಅವರು ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾರೆ: ತನ್ನ ಅಳತೆಯ ಅನ್ನ ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ, ಕೇಡು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಹೆಚ್ಚಾದರೆ ಕೇಡು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಕಾಪಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲವೇ, ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳುವ ಅಳತೆಯನ್ನು ಮೀರಿ: ಹೊಟ್ಟೆಯ ಅರ್ಧ ಅನ್ನಕ್ಕೆ, ಮೂರನೆಯ ಕಾಲು ಭಾಗ ನೀರಿಗೆ, ನಾಲ್ಕನೆಯ ಕಾಲು ಭಾಗ ಗಾಳಿ ಓಡಾಡಲು ಖಾಲಿ. ಅತಿಯಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುವವನಿಗೂ ಅತಿಯಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಿರುವವನಿಗೂ ಹಾಗೆಯೇ ಎಂದು ಶ್ಲೋಕ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.
Next, says Shankara, the rules of the yogi’s food and the like. ‘Too much’ is beyond the measure that suits oneself, and he cites the shruti: food in one’s own measure sustains and does no harm; more harms, and less does not sustain. Or it is beyond the measure the texts of yoga set: half the stomach for food, the third quarter for water, the fourth left for the air to move. The same holds, the shloka goes on, for one who sleeps too long or keeps awake too long.
ಶ್ರೀ ಶಂಕರ ಭಗವತ್ಪಾದರ ಭಗವದ್ಗೀತಾ ಭಾಷ್ಯ
Sri Shankara Bhagavatpada, Bhagavad Gita Bhashya
ಶ್ಲೋಕ 6.16ರ ವಿವರಣೆContext and commentary on verse 6.16
ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ನಡುವೆ ಭಗವದ್ಗೀತೆ ದೇಹದ ಮಾತಿಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ: ಊಟ ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆ. ಎರಡರಲ್ಲೂ ಎರಡು ತುದಿಗಳನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ಸಿನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ದೇಹವನ್ನು ದಂಡಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಉತ್ತರ.
In the middle of the yoga of meditation, the Bhagavad Gita comes down to the body: food and sleep. In both it rejects the two extremes. This is a clear answer to the tendency to punish the body in the name of austerity.
ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಶತಪಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಒಂದು ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ: ತನಗೆ ತಕ್ಕಷ್ಟು ಅನ್ನ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಹಿಂಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೆಚ್ಚಾದರೆ ಹಿಂಸಿಸುತ್ತದೆ, ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥವಾಗಿ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ: ಹೊಟ್ಟೆಯ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಊಟ, ಕಾಲು ಭಾಗ ನೀರು, ಉಳಿದ ಕಾಲು ಭಾಗ ಗಾಳಿಯ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಖಾಲಿ.
Shankara quotes the Shatapatha Brahmana: food in the measure fit for oneself protects and does not harm; more than that harms, less than that does not protect. As another sense he gives a rule of the yoga texts: half the stomach for food, a quarter for water, the remaining quarter left empty for the movement of air.
ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರು ಈ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಇನ್ನೆರಡು ಜೋಡಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತಾರೆ: ಅತಿ ಓಡಾಟ ಮತ್ತು ಓಡಾಟವೇ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅತಿ ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಶ್ರಮವೇ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಯೋಗಕ್ಕೆ ವಿರೋಧಿಗಳು.
Ramanuja adds two more pairs to the list: too much moving about and none at all, too much exertion and none at all. All of these stand against yoga.
ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಿನ್ನ ಅಂಶ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಉಪವಾಸ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ನಿಷೇಧ ಅಶಕ್ತನಿಗೆ ಮಾತ್ರ. ನಿದ್ರೆ, ಆಹಾರ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆಯುವ ಶಕ್ತನ ಬಗ್ಗೆ ನಾರದೀಯದ ವಚನವನ್ನು ಅವರು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ನಿಯಮವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ನಿಯಮವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ.
Madhva makes a different point here. The prohibition of fasting and the like applies only to one who lacks the capacity. He quotes the Naradiya about the capable one who gives up sleep, food and the rest and succeeds in meditation. So some read this verse as a universal rule, and some as a rule suited to one’s capacity.
ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.
Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ವೈದ್ಯರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಅತಿಯಾದ ಊಟ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ಉಪವಾಸ ಎರಡೂ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹಾಕುತ್ತವೆ. ನಿದ್ರೆ ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಾದರೂ ಆರೋಗ್ಯದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಜೊತೆ ಸಂಬಂಧ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ವಯಸ್ಕರಿಗೆ ರಾತ್ರಿ ಸುಮಾರು ಏಳರಿಂದ ಒಂಬತ್ತು ಗಂಟೆ ನಿದ್ರೆ ಬೇಕು ಎಂದು ನಿದ್ರಾ ತಜ್ಞರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತವೆ.
From a doctor’s point of view this is one of the most practical verses in the Bhagavad Gita. Overeating and long fasting both strain the body. Both too little and too much sleep are found to be linked with health problems. Sleep medicine bodies recommend around seven to nine hours a night for most adults.
‘ಅರ್ಧ ಹೊಟ್ಟೆ ಊಟ, ಕಾಲು ನೀರು’ ಎಂಬ ನಿಯಮ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಅಳತೆ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ಪ್ರಿಸ್ಕ್ರಿಪ್ಶನ್ ಅಲ್ಲ. ಮಧುಮೇಹಕ್ಕೆ ಔಷಧಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರು, ಗರ್ಭಿಣಿಯರು, ಮಕ್ಕಳು, ವಯಸ್ಸಾದವರು ಊಟ ಅಥವಾ ಉಪವಾಸದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ತಮ್ಮ ವೈದ್ಯರನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. ಹಸಿವು ಅಥವಾ ನಿದ್ರೆ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬದಲಾದರೆ ಅದು ಕಾಯಿಲೆಯ ಲಕ್ಷಣವೂ ಆಗಿರಬಹುದು.
The rule of ‘half the stomach for food, a quarter for water’ is a traditional measure, not one prescription for all. Those on medicines for diabetes, pregnant women, children and the elderly would do well to ask their doctor before changing how they eat or fast. If appetite or sleep changes sharply without reason, it may also be a sign of illness.
ಆಯುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾತಿದೆ: ‘ಲಂಘನಂ ಪರಮೌಷಧಂ’, ಅಂದರೆ ‘ಉಪವಾಸವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಔಷಧ’. ಅದರ ಅರ್ಥ ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕಾಯಿಲೆಯಲ್ಲಿ, ಸರಿಯಾದ ಉಪವಾಸ; ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿ ದೇಹವನ್ನು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲಿಸುವುದಲ್ಲ. ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಜೊತೆಗೆ ಇಟ್ಟು ನೋಡಿದರೆ ಅದೂ ಅದೇ ಮಧ್ಯಮ ಮಾರ್ಗ.
Ayurveda has a saying, langhanam paramaushadham, ‘fasting is the best medicine’. It means the right fast at the right time, in illness, not wearing the body down with hunger as a habit. Set beside this verse, it is the same middle way.
ಉಪವಾಸ ಲೇಖನ | On fasting: ಉಪವಾಸ ನಿಯಮಗಳು | Fasting guide