ಉಪವಾಸ: ಸಂಪ್ರದಾಯದ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯದ ಎಚ್ಚರಿಕೆ | Fasting: tradition’s rules and health cautions

ಮುದ್ರಿಸಿPDF (ಹೊಸ ಕಿಟಕಿಯಲ್ಲಿ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ)
ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಿ
X (ಹೊಸ ಕಿಟಕಿಯಲ್ಲಿ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ)LinkedIn (ಹೊಸ ಕಿಟಕಿಯಲ್ಲಿ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ)Facebook (ಹೊಸ ಕಿಟಕಿಯಲ್ಲಿ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ)WhatsApp (ಹೊಸ ಕಿಟಕಿಯಲ್ಲಿ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ)Telegram (ಹೊಸ ಕಿಟಕಿಯಲ್ಲಿ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ)Reddit (ಹೊಸ ಕಿಟಕಿಯಲ್ಲಿ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ)ಇಮೇಲ್
A lit oil lamp resting before soft green hills at dawn

ಏಕಾದಶಿ, ಸಂಕಷ್ಟಿ, ಪ್ರದೋಷ ಮತ್ತು ಶಿವರಾತ್ರಿಯಂದು ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವ ಪದ್ಧತಿ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹಳೆಯದು. ಉಪವಾಸದ ಉದ್ದೇಶ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೇವರ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸುವುದು. ದೇಹಕ್ಕೆ ಅಪಾಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದರೆ ಆ ಉದ್ದೇಶವೇ ತಪ್ಪುತ್ತದೆ. ಈ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ನಿಯಮಗಳಿವೆ. ನಂತರ ಯಾರು ಎಚ್ಚರ ವಹಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಾಹಿತಿ ಇದೆ.

ಮುಂದಿನ ಉಪವಾಸ ದಿನ ಮತ್ತು ಪಾರಣೆಯ ಸಮಯವನ್ನು ಇಂದಿನ ಪಂಚಾಂಗ ಅಥವಾ ಅನುದಿನ ಆ್ಯಪ್ನಲ್ಲಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

ಉಪವಾಸ ಎಂದರೆ ಏನು?

ಉಪವಾಸ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ನೋಡಿ. ‘ಉಪ’ ಎಂದರೆ ಹತ್ತಿರ, ‘ವಾಸ’ ಎಂದರೆ ಇರುವುದು. ಹಸಿದಿರುವುದು ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಆ ಪದದ ಒಳಗೆ ಎಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ. ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣ ಇದನ್ನೇ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ:

ಉಪಾವೃತ್ತಸ್ತು ಪಾಪೇಭ್ಯೋ ಯಸ್ತು ವಾಸೋ ಗುಣೈಃ ಸಹ ।
ಉಪವಾಸಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ನ ಶರೀರಸ್ಯ ಶೋಷಣಮ್ ॥

ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣ 2.5.12.30

ಅರ್ಥ: ಪಾಪಗಳಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ಸದ್ಗುಣಗಳ ಜೊತೆ ವಾಸಿಸುವುದನ್ನು ಉಪವಾಸ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ದೇಹವನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವುದು ಉಪವಾಸವಲ್ಲ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಅಳತೆಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ:

ನಾತ್ಯಶ್ನತಸ್ತು ಯೋಗೋಽಸ್ತಿ ನ ಚೈಕಾಂತಮನಶ್ನತಃ ।
ನ ಚಾತಿಸ್ವಪ್ನಶೀಲಸ್ಯ ಜಾಗ್ರತೋ ನೈವ ಚಾರ್ಜುನ ॥

ಭಗವದ್ಗೀತೆ 6.16

ಅರ್ಥ: ಅರ್ಜುನ, ಅತಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನುವವನಿಗೆ ಯೋಗ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಒಂದಿಷ್ಟೂ ತಿನ್ನದವನಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಅತಿಯಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುವವನಿಗೂ ಇಲ್ಲ, ಅತಿಯಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಿರುವವನಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು. ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿನ ಅಳತೆಯ ಪಾಠ ಉಪವಾಸಕ್ಕೂ ಹೊಂದುತ್ತದೆ.

ಹಸಿವಿನ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಚ್ಚರದ ಮಾತಿದೆ. ಊಟ ಬಿಟ್ಟರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ರುಚಿಯ ಹಂಬಲ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತದೆ ಭಗವದ್ಗೀತೆ 2.59. ಅಂದರೆ ಖಾಲಿ ಹೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಉಪವಾಸ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಉಪವಾಸದ ಬಗೆಗಳು

  • ನಿರ್ಜಲ: ನೀರನ್ನೂ ಕುಡಿಯದೆ ಇರುವುದು. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ರೂಪ. ಆರೋಗ್ಯವಂತ ವಯಸ್ಕರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೂಕ್ತ.
  • ಜಲ ಅಥವಾ ಕ್ಷೀರ ಉಪವಾಸ: ನೀರು ಅಥವಾ ಹಾಲು ಮಾತ್ರ.
  • ಫಲಾಹಾರ: ಹಣ್ಣು, ಹಾಲು, ಮೊಸರು, ಗೆಡ್ಡೆಗೆಣಸು.
  • ಏಕಭುಕ್ತ: ದಿನಕ್ಕೆ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಊಟ.
  • ಅನ್ನ ವರ್ಜ್ಯ: ಏಕಾದಶಿಯಂದು ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ ಮತ್ತು ಬೇಳೆಕಾಳು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಆಹಾರ.

ಯಾವ ರೂಪ ಆರಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಕುಟುಂಬದ ಪದ್ಧತಿ, ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಕಠಿಣ ರೂಪ ಮಾತ್ರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕಿಲ್ಲ.

ಯಾವ ವ್ರತಕ್ಕೆ ಯಾವ ಕ್ರಮ

  • ಏಕಾದಶಿ: ಹಿಂದಿನ ದಿನ (ದಶಮಿ) ಒಂದು ಹೊತ್ತು ಊಟ. ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಲಘು ಆಹಾರ ಮಾತ್ರ. ಏಕಾದಶಿಯಂದು ಉಪವಾಸ, ಜಪ ಮತ್ತು ಪಾರಾಯಣ. ದ್ವಾದಶಿಯಂದು ಪಂಚಾಂಗ ಹೇಳುವ ಪಾರಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ದ್ವಾದಶಿ ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ ಊಟ. ದ್ವಾದಶಿಯ ಮೊದಲ ಕಾಲು ಭಾಗದಲ್ಲಿ (ಹರಿವಾಸರ) ಪಾರಣೆ ಮಾಡದಿರುವ ನಿಯಮ ಕೆಲವು ಪದ್ಧತಿಗಳಲ್ಲಿದೆ.
  • ಸಂಕಷ್ಟಹರ ಚತುರ್ಥಿ: ಹಗಲು ಉಪವಾಸ. ಚಂದ್ರೋದಯದ ನಂತರ ಗಣಪತಿ ಪೂಜೆ, ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ, ನಂತರ ಊಟ.
  • ಪ್ರದೋಷ: ಹಗಲು ಉಪವಾಸ ಅಥವಾ ಲಘು ಆಹಾರ. ಸಂಜೆ ಶಿವಪೂಜೆಯ ನಂತರ ಊಟ.
  • ಶಿವರಾತ್ರಿ: ಹಗಲು ಉಪವಾಸ, ರಾತ್ರಿ ಜಾಗರಣೆ ಮತ್ತು ಶಿವಪೂಜೆ, ಮರುದಿನ ಪಾರಣೆ.

ಊರು ಮತ್ತು ಮನೆಗಳ ನಡುವೆ ಈ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಇರುತ್ತದೆ. ನಿಮ್ಮ ಮನೆಯ ಹಿರಿಯರು ಅಥವಾ ಪುರೋಹಿತರು ಹೇಳುವ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ.

ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ವಿನಾಯಿತಿ

ಅಷ್ಟೌ ತಾನ್ಯವ್ರತಘ್ನಾನಿ ಆಪೋ ಮೂಲಂ ಫಲಂ ಪಯಃ ।
ಹವಿರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕಾಮ್ಯಾ ಚ ಗುರೋರ್ವಚನಮೌಷಧಮ್ ॥

ಮಹಾಭಾರತ, ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವ, ವಿದುರನೀತಿ 5.39.56 (ಪಾಠಭೇದದ ಕಾರಣ ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಯ 38, ಶ್ಲೋಕ 70)

ಅರ್ಥ: ನೀರು, ಗೆಡ್ಡೆ, ಹಣ್ಣು, ಹಾಲು, ಹವಿಸ್ಸು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ತಿನ್ನುವುದು, ಗುರುವಿನ ಮಾತು ಮತ್ತು ಔಷಧ. ಈ ಎಂಟು ವ್ರತವನ್ನು ಭಂಗ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂದರೆ ಉಪವಾಸದ ದಿನ ಔಷಧ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ವ್ರತಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಲ್ಲ.

ಏಕಾದಶಿ ಉಪವಾಸ ಎಂಟು ವರ್ಷ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟ ಮತ್ತು ಎಂಬತ್ತು ವರ್ಷ ತುಂಬದವರಿಗೆ ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ರೋಗಿಗಳಿಗೂ ವಿನಾಯಿತಿ ಇದೆ. ಆರೋಗ್ಯ ಸರಿ ಇಲ್ಲದವರು ಉಪವಾಸದ ಬದಲು ಜಪ, ಪಾರಾಯಣ ಅಥವಾ ದಾನ ಮಾಡುವ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಇದೆ.

ದೇಹವನ್ನೇ ಹಿಂಸಿಸುವ ತಪಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ ಗೀತೆ ಹೀಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ:

ಅಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತಂ ಘೋರಂ ತಪ್ಯಂತೇ ಯೇ ತಪೋ ಜನಾಃ ।
ದಂಭಾಹಂಕಾರಸಂಯುಕ್ತಾಃ ಕಾಮರಾಗಬಲಾನ್ವಿತಾಃ ॥
ಕರ್ಷಯಂತಃ ಶರೀರಸ್ಥಂ ಭೂತಗ್ರಾಮಮಚೇತಸಃ ।
ಮಾಂ ಚೈವಾಂತಃಶರೀರಸ್ಥಂ ತಾನ್ವಿದ್ಧ್ಯಾಸುರನಿಶ್ಚಯಾನ್ ॥

ಭಗವದ್ಗೀತೆ 17.5 ಮತ್ತು 17.6

ಅರ್ಥ: ಡಂಭ ಅಹಂಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಕಾಮ, ರಾಗ, ಬಲಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳದ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವವರು ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಭೂತಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನೂ ದೇಹದೊಳಗಿರುವ ನನ್ನನ್ನೂ ಹಿಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂಥ ವಿವೇಕಹೀನರನ್ನು ಆಸುರ ನಿಶ್ಚಯದವರು ಎಂದು ತಿಳಿ. ಇದು ಹಟ ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಹಿತಮಿತದ ಉಪವಾಸಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲ. ಆದರೂ ದೇಹದೊಳಗೂ ಭಗವಂತ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಒಮ್ಮೆ ನಿಂತು ಯೋಚಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ವಿಜ್ಞಾನ ಏನು ಹೇಳುತ್ತದೆ

  • ಊಟ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ಸುಮಾರು 12ರಿಂದ 36 ಗಂಟೆಗಳ ನಂತರ ದೇಹ ಸಕ್ಕರೆಯ ಬದಲು ಕೊಬ್ಬನ್ನು ಇಂಧನವಾಗಿ ಬಳಸಲು ಶುರುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಯಕೃತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಗ್ಲೈಕೋಜನ್ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ.[1]
  • ಊಟಕ್ಕೆ ಹೀಗೆ ದೀರ್ಘ ಬಿಡುವು ಕೊಡುವುದರಿಂದ ತೂಕ, ಸಕ್ಕರೆ ಮತ್ತು ರಕ್ತದೊತ್ತಡದ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಒಂದು ವಿಮರ್ಶಾ ಲೇಖನ ಹೇಳುತ್ತದೆ.[1]
  • ಆದರೆ ತೂಕ ಇಳಿಸುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಎಚ್ಚರದ ಚಿತ್ರ ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಬೊಜ್ಜಿನ 139 ವಯಸ್ಕರ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ, ಕ್ಯಾಲೊರಿ ಕಡಿತದ ಜೊತೆ ತಿನ್ನುವ ಸಮಯವನ್ನೂ ಮಿತಿಗೊಳಿಸಿದವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಲಾಭ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ.[2] ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ 16:8 ಕ್ರಮದಿಂದ ತೂಕದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಬರಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಒಂದು ಉಪಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾಯುವಿನ ದ್ರವ್ಯ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು.[3]
  • ಈ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಏಕಾದಶಿ ಅಥವಾ ಶಿವರಾತ್ರಿಯಂತಹ ವ್ರತದ ಉಪವಾಸದ ಮೇಲೆ ನಡೆದವಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವುಗಳ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ವ್ರತಕ್ಕೆ ಹಾಗೇ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗದು.
  • ಆಯುರ್ವೇದ ಲಂಘನವನ್ನು, ಅಂದರೆ ದೇಹವನ್ನು ಹಗುರಗೊಳಿಸುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು, ಒಂದು ಕ್ರಮ ಎಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ. ಉಪವಾಸ ಅದರ ಒಂದು ರೂಪ. ಅದೇ ಗ್ರಂಥ ಕೃಶರು, ದುರ್ಬಲರು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧರಿಗೆ ಬೃಂಹಣ ಅಂದರೆ ಪೋಷಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಧಾರ: ಚರಕ ಸಂಹಿತೆ, ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನ 22 (ಲಂಘನಬೃಂಹಣೀಯ ಅಧ್ಯಾಯ).

ವೈದ್ಯರನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರವೇ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಬೇಕಾದವರು

ಕೆಳಗಿನ ಯಾವುದಾದರೂ ನಿಮಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿದರೆ ಉಪವಾಸಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ದಿನ ಮೊದಲೇ ನಿಮ್ಮ ವೈದ್ಯರ ಜೊತೆ ಮಾತನಾಡಿ. ಈ ಪುಟದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಾಹಿತಿಗೆ ಆಧಾರವಾದ ಬಹುತೇಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ರಮ್ಜಾನ್ ಉಪವಾಸದ ಮೇಲೆ ನಡೆದಿವೆ.[4] ಅಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಊಟ ಮತ್ತು ನೀರು ಇರುತ್ತದೆ. ಏಕಾದಶಿಯಂದು ನಿರ್ಜಲ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದರೆ ದಶಮಿ ರಾತ್ರಿಯಿಂದ ದ್ವಾದಶಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯವರೆಗೆ 36 ಗಂಟೆ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಇರಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಪಾಯ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಇರಬಹುದು.

ಮಧುಮೇಹ

  • ಇನ್ಸುಲಿನ್ ಅಥವಾ ಗ್ಲಿಮೆಪಿರೈಡ್, ಗ್ಲಿಕ್ಲಾಜೈಡ್ ತರಹದ ಮಾತ್ರೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರಿಗೆ ಉಪವಾಸದ ದಿನ ಸಕ್ಕರೆ ತೀರ ಇಳಿಯುವ ಅಪಾಯ ಇದೆ. ಡೋಸ್ ಬದಲಿಸಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಅದನ್ನು ವೈದ್ಯರೇ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು.
  • ಟೈಪ್ 1 ಮಧುಮೇಹ, ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸಕ್ಕರೆ ತೀರ ಇಳಿದ ಅನುಭವ, ಕೀಟೋಆಸಿಡೋಸಿಸ್ ಆದ ಇತಿಹಾಸ ಅಥವಾ ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಸಕ್ಕರೆ ಇರುವವರನ್ನು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಧುಮೇಹ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯದ ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಿಸುತ್ತವೆ.[4]
  • ಡಪಾಗ್ಲಿಫ್ಲೋಜಿನ್, ಎಂಪಾಗ್ಲಿಫ್ಲೋಜಿನ್ ತರಹದ ಮಾತ್ರೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರು ನಿರ್ಜಲ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಬಾರದು. ಉಪವಾಸದಲ್ಲಿ, ಅದರಲ್ಲೂ ನೀರು ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ, ನಿರ್ಜಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಕೀಟೋಆಸಿಡೋಸಿಸ್ ಆಗಬಹುದು. ಇದು ಗ್ಲುಕೋಮೀಟರಿನಲ್ಲಿ ಸಕ್ಕರೆ ಹೆಚ್ಚು ತೋರಿಸದಿದ್ದರೂ ಆಗಬಹುದು. ವಾಂತಿ, ಹೊಟ್ಟೆನೋವು ಅಥವಾ ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ ಕಂಡರೆ ತಕ್ಷಣ ವೈದ್ಯರನ್ನು ಕಾಣಿ.
  • ಉಪವಾಸದ ದಿನ ಗ್ಲುಕೋಮೀಟರಿನಲ್ಲಿ ಸಕ್ಕರೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಿ. ಬೆರಳಿನ ರಕ್ತ ಪರೀಕ್ಷೆ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಭಂಗ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.
  • ಫಲಾಹಾರದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಾಬೂದಾನ, ಆಲೂಗಡ್ಡೆ ಚಿಪ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸಿಹಿ ಹೆಚ್ಚು ತಿಂದರೆ ಸಕ್ಕರೆ ಏರುತ್ತದೆ. ಹಾಲು, ಮೊಸರು, ಶೇಂಗಾ, ಬಾದಾಮಿ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಸಿಹಿಯ ಹಣ್ಣು ಉತ್ತಮ.

ಗರ್ಭಿಣಿಯರು ಮತ್ತು ಹಾಲೂಡಿಸುವ ತಾಯಂದಿರು

  • ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದವರ ಮೇಲೆ ನಡೆದ ಅಧ್ಯಯನಗಳೆಲ್ಲ ಗಮನಿಸಿ ದಾಖಲಿಸಿದವು. ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಪ್ರಯೋಗ ಇಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಗುವಿನ ಹುಟ್ಟು ತೂಕದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ಸುಮಾರು 94 ಗ್ರಾಂ ಸಣ್ಣ ಇಳಿಕೆ ಕಂಡಿದೆ. ಆದರೆ ಕಡಿಮೆ ತೂಕದ ಮಗು ಹುಟ್ಟುವ ಅಪಾಯ ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲ.[5] ಇತರ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧ್ಯಯನ ಬೇಕು.
  • ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆಯ ಮಧುಮೇಹ, ರಕ್ತಹೀನತೆ, ಹೆಚ್ಚು ವಾಂತಿ ಅಥವಾ ಅಧಿಕ ರಕ್ತದೊತ್ತಡ ಇದ್ದರೆ ಉಪವಾಸ ಬೇಡ.
  • ಗರ್ಭಿಣಿಯರು ನಿರ್ಜಲ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಬಾರದು. ಫಲಾಹಾರ ಅಥವಾ ಏಕಭುಕ್ತದಂತಹ ಹಗುರ ರೂಪ ಆರಿಸಿ, ನೀರು ಕುಡಿಯುತ್ತಿರಿ.
  • ಹಾಲೂಡಿಸುವ ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ದಿನವಿಡೀ ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರು ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಬೇಕು. ನಿರ್ಜಲ ಉಪವಾಸ ಬೇಡ.

ಮೂತ್ರಪಿಂಡದ ಕಾಯಿಲೆ

  • ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಮೂತ್ರಪಿಂಡ ಕಾಯಿಲೆ ಅಥವಾ ಮೂತ್ರಪಿಂಡ ಕಸಿ ಆದವರಲ್ಲಿ ನೀರು ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಮೂತ್ರಪಿಂಡದ ಕೆಲಸ ಹಠಾತ್ತನೆ ಕುಸಿಯುವ ಅಪಾಯ ಇದೆ. ಇವರು ನಿರ್ಜಲ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಬಾರದು.
  • ಮೂತ್ರದ ಕಲ್ಲಿನ ಇತಿಹಾಸ ಇರುವವರಲ್ಲಿ ನೀರು ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಕಲ್ಲು ಆಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
  • ಡಯಾಲಿಸಿಸ್ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರು ಉಪವಾಸದ ದಿನ ಬಾಳೆಹಣ್ಣು, ಇತರ ಹಣ್ಣು, ಒಣಹಣ್ಣು ಅಥವಾ ಆಲೂಗಡ್ಡೆ ಹೆಚ್ಚು ತಿಂದರೆ ಅಥವಾ ಎಳನೀರು ಕುಡಿದರೆ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಪೊಟ್ಯಾಸಿಯಂ ಏರಬಹುದು. ಇದು ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅಪಾಯ. ಫಲಾಹಾರದ ಮೊದಲು ನಿಮ್ಮ ಮೂತ್ರಪಿಂಡ ತಜ್ಞರನ್ನು ಕೇಳಿ.

ಹಿರಿಯರು

  • ವಯಸ್ಸಾದಂತೆ ಬಾಯಾರಿಕೆಯ ಅರಿವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಉಪವಾಸದ ದಿನ ನಿರ್ಜಲೀಕರಣ, ತಲೆಸುತ್ತು ಮತ್ತು ಬೀಳುವ ಅಪಾಯ ಹೆಚ್ಚು.
  • ರಕ್ತದೊತ್ತಡದ ಮಾತ್ರೆ ಅಥವಾ ಮೂತ್ರವರ್ಧಕ ಮಾತ್ರೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರು ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಏಳಿ.
  • ಮರೆವು, ದೇಹದ ದುರ್ಬಲತೆ ಅಥವಾ ದಿನಕ್ಕೆ ಹಲವು ಮಾತ್ರೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಫಲಾಹಾರದಂತಹ ಹಗುರ ರೂಪವೇ ಸರಿ.

ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಹದಿಹರೆಯದವರು

  • ಬೆಳೆಯುವ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಉಪವಾಸ ಬೇಡ. ಶಾಸ್ತ್ರವೂ ಎಂಟು ವರ್ಷದೊಳಗಿನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಉಪವಾಸದಿಂದ ಹೊರಗಿಡುತ್ತದೆ.
  • ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವ ಮಕ್ಕಳು ಅನ್ನ ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಪೌಷ್ಟಿಕ ಆಹಾರ ತಿನ್ನಬಹುದು ಅಥವಾ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಪಠಣದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಬಹುದು.
  • ಹದಿಹರೆಯದವರು ಪದೇಪದೇ ಊಟ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದು ತೂಕದ ಬಗ್ಗೆ ಅತಿಯಾದ ಚಿಂತೆ ಅಥವಾ ಆಹಾರ ಸಂಬಂಧಿ ಕಾಯಿಲೆಯ ಸೂಚನೆ ಆಗಿರಬಹುದು. ಹೀಗೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ ವೈದ್ಯರ ಸಲಹೆ ಪಡೆಯಿರಿ.

ಇತರರು

ಹೃದಯ ವೈಫಲ್ಯ, ಅಪಸ್ಮಾರ (ಫಿಟ್ಸ್), ಹೊಟ್ಟೆಯ ಹುಣ್ಣು, ಕ್ಷಯ ಅಥವಾ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವವರು, ತೂಕ ತೀರ ಕಡಿಮೆ ಇರುವವರು ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಸಂಬಂಧಿ ಮಾನಸಿಕ ಕಾಯಿಲೆಯ ಇತಿಹಾಸ ಇರುವವರು ಕೂಡ ಮೊದಲು ವೈದ್ಯರನ್ನು ಕೇಳಿ.

ಮಾತ್ರೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ

  • ವೈದ್ಯರನ್ನು ಕೇಳದೆ ಯಾವ ಮಾತ್ರೆಯನ್ನೂ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಡಿ. ಮೇಲಿನ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವಂತೆ ಔಷಧ ವ್ರತವನ್ನು ಭಂಗ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.
  • ಫಿಟ್ಸ್ ಮಾತ್ರೆ, ರಕ್ತ ತೆಳುವಾಗಿಸುವ ಮಾತ್ರೆ, ಸ್ಟೀರಾಯ್ಡ್, ಅಂಗ ಕಸಿಯ ನಂತರದ ಮಾತ್ರೆ, ಪಾರ್ಕಿನ್ಸನ್, ಎಚ್‌ಐವಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷಯದ ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕು.
  • ಕೆಲವು ನೋವು ನಿವಾರಕ ಮತ್ತು ಆಂಟಿಬಯಾಟಿಕ್ ಮಾತ್ರೆಗಳು ಖಾಲಿ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಟ್ಟೆ ಉರಿ ತರಬಹುದು. ಹಾಲು ಅಥವಾ ಹಣ್ಣಿನ ಜೊತೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದೇ ಎಂದು ವೈದ್ಯರನ್ನು ಕೇಳಿ.
  • ಲಿಥಿಯಂ ಮಾತ್ರೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರಿಗೆ ನೀರು ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಅದರ ಮಟ್ಟ ಏರಿ ವಿಷಪರಿಣಾಮ ಆಗಬಹುದು.

ಉಪವಾಸದ ಹಿಂದಿನ ದಿನ ಮತ್ತು ಉಪವಾಸದ ದಿನ

  • ಹಿಂದಿನ ದಿನ ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರು ಕುಡಿಯಿರಿ ಮತ್ತು ಹಿತಮಿತವಾಗಿ ಊಟ ಮಾಡಿ. ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬ ಭಾರೀ ಊಟ ಬೇಡ.
  • ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುವ ದಿನ, ದೂರದ ಪ್ರಯಾಣ ಅಥವಾ ವಾಹನ ಚಾಲನೆ ಇರುವ ದಿನ ನಿರ್ಜಲ ಉಪವಾಸ ಬೇಡ. ಫಲಾಹಾರದಂತಹ ಹಗುರ ರೂಪ ಆರಿಸಿ.
  • ಚಹಾ, ಕಾಫಿ ರೂಢಿಯಾಗಿರುವವರಿಗೆ ಉಪವಾಸದ ದಿನ ತಲೆನೋವು ಬರುವುದುಂಟು. ಕೆಫೀನ್ ಕೊರತೆ ಅದರ ಒಂದು ಕಾರಣ ಆಗಿರಬಹುದು.
  • ಉಪವಾಸದ ದಿನ ಬಿಸಿಲು, ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಜನಜಂಗುಳಿ ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ಹಾಗೆ ದಿನವನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ.

ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಂಡರೆ ತಕ್ಷಣ ಉಪವಾಸ ನಿಲ್ಲಿಸಿ

  • ಗ್ಲುಕೋಮೀಟರಿನಲ್ಲಿ ಸಕ್ಕರೆ 70 mg/dL ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅಥವಾ 300 mg/dL ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು.
  • ಕೈ ನಡುಕ, ಬೆವರು, ಗೊಂದಲ, ಎದೆ ಬಡಿತ ಅಥವಾ ಅತಿಯಾದ ಹಸಿವು.
  • ಎದ್ದು ನಿಂತಾಗ ತಲೆಸುತ್ತು ಅಥವಾ ಮೂರ್ಛೆ.
  • ಮೂತ್ರ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ಗಾಢ ಬಣ್ಣದ ಮೂತ್ರ ಅಥವಾ ಬಾಯಿ ಒಣಗುವುದು.
  • ಎದೆನೋವು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ವಾಂತಿ ಅಥವಾ ತೀವ್ರ ಹೊಟ್ಟೆನೋವು.
  • ಗರ್ಭಿಣಿಯರಲ್ಲಿ ಮಗುವಿನ ಚಲನೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು.

ಹೀಗಾದಾಗ ಉಪವಾಸ ಮುರಿಯಲು ಹಿಂಜರಿಯಬೇಡಿ. ಸಕ್ಕರೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದರೆ ಕೂಡಲೇ ಸಕ್ಕರೆ ನೀರು ಅಥವಾ ಗ್ಲುಕೋಸ್ ನೀರು ಕುಡಿಯಿರಿ. 15 ನಿಮಿಷದ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಸಕ್ಕರೆ ನೋಡಿ ವೈದ್ಯರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ. ವ್ಯಕ್ತಿ ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿದ್ದು ನುಂಗಲು ಆಗದಿದ್ದರೆ ಬಾಯಿಗೆ ಏನೂ ಹಾಕದೆ ತಕ್ಷಣ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಿರಿ. ಎದೆನೋವು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ ಅಥವಾ ಮೂರ್ಛೆಗೆ ತುರ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಬೇಕು.

ಉಪವಾಸ ಮುರಿಯುವಾಗ

  • ಮೊದಲು ನೀರು, ಸ್ವಲ್ಪ ಹಣ್ಣು, ನಂತರ ಲಘು ಊಟ.
  • ಡಯಾಲಿಸಿಸ್ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರು ಅಥವಾ ಪೊಟ್ಯಾಸಿಯಂ ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಮಿತಿಗೊಳಿಸಲು ವೈದ್ಯರು ಹೇಳಿರುವವರು ಎಳನೀರು, ಹೆಚ್ಚು ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹೆಚ್ಚು ನೀರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ.
  • ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹೆಚ್ಚು ಕರಿದ ತಿಂಡಿ ಅಥವಾ ಸಿಹಿ ತಿನ್ನಬೇಡಿ.
  • ನವರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಹಲವು ದಿನ ಸತತ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದವರು ಮೊದಲ ಊಟವನ್ನು ಹಗುರವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಿ.
  • ಮಧುಮೇಹ ಇರುವವರು ಪಾರಣೆಯ ಎರಡು ಗಂಟೆಯ ನಂತರ ಸಕ್ಕರೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಿ.

ಈ ಮಾಹಿತಿಯ ಆಧಾರ

ಶಾಸ್ತ್ರ

  • ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣ 2.5.12.30 (ಉಪಾವೃತ್ತಸ್ತು ಪಾಪೇಭ್ಯಃ).
  • ಮಹಾಭಾರತ, ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವ, ವಿದುರನೀತಿ 5.39.56 (ಅಷ್ಟೌ ತಾನ್ಯವ್ರತಘ್ನಾನಿ).
  • ಭಗವದ್ಗೀತೆ: 2.59, 6.16, 17.5 ಮತ್ತು 17.6. ಇಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕದ ಪದಶಃ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಈ ಕೊಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು.
  • ಚರಕ ಸಂಹಿತೆ, ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನ 22 (ಲಂಘನಬೃಂಹಣೀಯ ಅಧ್ಯಾಯ).
  • ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಪ್ರಕಟಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿವೆ. ಪಾಠಭೇದದಿಂದ ಸಂಖ್ಯೆ ಕೆಲವೆಡೆ ಬದಲಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ವೈದ್ಯಕೀಯ

  1. de Cabo R, Mattson MP. Effects of Intermittent Fasting on Health, Aging, and Disease. N Engl J Med 2019;381:2541-2551. doi:10.1056/NEJMra1905136
  2. Liu D, et al. Calorie Restriction with or without Time-Restricted Eating in Weight Loss. N Engl J Med 2022;386:1495-1504. doi:10.1056/NEJMoa2114833
  3. Lowe DA, et al. Effects of Time-Restricted Eating on Weight Loss and Other Metabolic Parameters in Women and Men With Overweight and Obesity: The TREAT Randomized Clinical Trial. JAMA Intern Med 2020;180:1491-1499. doi:10.1001/jamainternmed.2020.4153
  4. Hassanein M, et al. Diabetes and Ramadan: Practical guidelines 2021 (IDF-DAR). Diabetes Res Clin Pract 2022;185:109185. doi:10.1016/j.diabres.2021.109185
  5. Giorno A, et al. Intermittent fasting during pregnancy and neonatal birth weight: a systematic review and meta-analysis. Nutrients 2025;17:3546. doi:10.3390/nu17223546

ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾಹಿತಿ. ನಿಮ್ಮ ಆರೋಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಬಲ್ಲ ವೈದ್ಯರ ಜೊತೆ ಸೇರಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ.

Fasting on Ekadashi, Sankashti, Pradosha and Shivaratri is an old practice in our homes. The purpose of a fast is to turn the mind towards God. If the fast puts the body at risk, that purpose is lost. This page begins with the rules of tradition. Then it tells you who needs to take care, and why.

You can find the next fasting day and the time to break the fast in today’s Panchanga or in the Anudina app.

What does upavasa mean?

Take the word apart. Upa means near, and vasa means staying. Nothing in the word says hunger. The Skanda Purana says the same:

upāvṛttastu pāpebhyo yastu vāso guṇaiḥ saha |
upavāsaḥ sa vijñeyo na śarīrasya śoṣaṇam ||

Skanda Purana 2.5.12.30

Meaning: turning away from wrongs and dwelling in the company of virtues, that is to be known as upavasa. Drying up the body is not.

The Bhagavad Gita says it in the language of measure:

nātyaśnatastu yogo’sti na caikāntamanaśnataḥ |
na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna ||

Bhagavad Gita 6.16

Meaning: yoga is not for one who eats too much, Arjuna, nor for one who does not eat at all. It is not for one who sleeps too much, nor for one who stays awake too much. This was said to the practitioner of yoga. Still, the lesson of measure fits fasting too.

The Gita also has a quiet warning about hunger. When one stops eating, the objects of the senses turn away, but the relish for them stays, says Bhagavad Gita 2.59. An empty stomach alone does not complete a fast.

The kinds of fasting

  • Nirjala: not even water. This is the hardest form, and suits only healthy adults.
  • Jala or kshira upavasa: only water, or only milk.
  • Phalahara: fruit, milk, curd, roots and tubers.
  • Ekabhukta: one meal in the day.
  • Anna varjya: on Ekadashi, no rice, wheat or pulses. Other food is taken.

Which form you choose depends on your family’s custom, your age and your health. The hardest form is not automatically the best.

What each vrata asks for

  • Ekadashi: one meal on the day before (Dashami). In some homes only a light meal at night. On Ekadashi, fasting, japa and parayana. On Dwadashi, the meal is taken at the parana time given in the Panchanga, before Dwadashi ends. Some traditions avoid parana in the first quarter of Dwadashi (Harivasara).
  • Sankashti Chaturthi: fasting through the day. After moonrise, Ganapati puja and arghya to the moon, then the meal.
  • Pradosha: fasting or a light meal through the day. The meal comes after the evening Shiva puja.
  • Shivaratri: fasting through the day, a night vigil with Shiva puja, and parana the next day.

The order differs from town to town and home to home. Follow what the elders of your home or your priest advise.

The exemptions the shastra itself gives

aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ |
havirbrāhmaṇakāmyā ca gurorvacanamauṣadham ||

Mahabharata, Udyoga Parva, Vidura Niti 5.39.56 (in some editions Adhyaya 38, verse 70, because of variant readings)

Meaning: water, roots, fruit, milk, ghee offered as havis, eating at a brahmana’s request, a teacher’s word, and medicine. These eight do not break a vow. So taking medicine on a fasting day does not go against the vrata.

The collections of dharmashastra mention that an Ekadashi fast is meant for those above eight and below eighty years of age. The sick are exempt too. For those whose health is not good, there is also the custom of japa, parayana or charity in place of the fast.

The Gita also warns against austerity that harms the body itself:

aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ |
dambhāhaṅkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ ||
karṣayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacetasaḥ |
māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān ||

Bhagavad Gita 17.5 and 17.6

Meaning: people who, in hypocrisy and ego, driven by desire, attachment and force, practise terrible austerities that the scriptures do not enjoin, torment the elements in the body and Me too, who dwell within the body. Know such undiscerning people to be of demonic resolve. This was said about austerity done out of stubbornness and show, and not about a moderate fast kept with devotion. Still, the thought that the Lord dwells within the body makes one stop and think.

What science says

  • About 12 to 36 hours after the last meal, the body begins to use fat instead of sugar as fuel. How soon depends on how much glycogen is left in the liver.[1]
  • One review suggests that such long gaps between meals may improve weight, blood sugar and blood pressure.[1]
  • For weight loss, though, the trials give a sober picture. In a 12-month trial of 139 adults with obesity, limiting the hours of eating on top of cutting calories added no extra benefit.[2] In another trial, the 16:8 pattern made no significant difference to weight, and in one subgroup lean mass fell a little.[3]
  • These studies were not done on vrata fasts such as Ekadashi or Shivaratri. Their results cannot simply be carried over to a vrata.
  • Ayurveda also recognises langhana, the lightening therapy, of which fasting is one form. The same text advises brimhana, nourishment, for the thin, the weak and the old. Source: Charaka Samhita, Sutrasthana 22 (Langhana-brimhaniya adhyaya).

Speak to your doctor first if any of these apply to you

Please speak to your doctor a few days before the fast if any of the following applies to you. Most of the studies behind the medical information on this page come from Ramadan fasting.[4] There, a meal and water are allowed after sunset. A nirjala fast on Ekadashi can mean 36 hours or more without water, from the night of Dashami to the morning of Dwadashi. The risk may therefore be higher still.

Diabetes

  • People on insulin, or on tablets such as glimepiride and gliclazide, can have a dangerous fall in sugar on a fasting day. The dose may need to change, and your doctor must decide that.
  • International diabetes guidelines place people with type 1 diabetes, a recent severe low sugar, a past episode of ketoacidosis, or poorly controlled sugar in the high-risk group.[4]
  • People on dapagliflozin, empagliflozin and similar tablets should not keep a nirjala fast. During a fast, and especially when water runs short, they can become dehydrated and, rarely, develop ketoacidosis. This can happen even when the glucometer does not show a high sugar. If you have vomiting, abdominal pain or breathlessness, see a doctor at once.
  • Check your sugar with the glucometer on a fasting day. A finger-prick test does not break the fast.
  • In the name of phalahara, sabudana, potato chips and sweets raise the sugar. Milk, curd, groundnuts, almonds and fruit that is not too sweet are better.

Pregnant and breastfeeding mothers

  • The studies of fasting in pregnancy are all observational. There is no randomised trial. In them, the baby’s birth weight was lower by about 94 grams on average, a small difference, and there was no rise in the risk of a low birth weight baby.[5] More studies are needed on other outcomes.
  • With gestational diabetes, anaemia, severe vomiting or high blood pressure, please do not fast.
  • Pregnant women should not keep a nirjala fast. Choose a lighter form such as phalahara or ekabhukta, and keep drinking water.
  • Breastfeeding mothers need enough water and food through the day. No nirjala fast.

Kidney disease

  • In chronic kidney disease, or after a kidney transplant, a fall in body water can suddenly worsen kidney function. These people should not keep a nirjala fast.
  • In those who have had kidney stones, too little water makes new stones more likely.
  • People on dialysis can have a rise in blood potassium if they eat a lot of banana, other fruit, dried fruit or potato on a fasting day, or drink tender coconut water. This is dangerous for the heart. Ask your kidney specialist before phalahara.

The elderly

  • With age, the sense of thirst grows weaker. On a fasting day the risks of dehydration, giddiness and falls are higher.
  • If you take a blood pressure tablet or a water tablet, get up from bed slowly.
  • For the elderly who are forgetful, frail, or on many tablets a day, a light form such as phalahara is the right one.

Children and teenagers

  • Growing children should not fast fully. The shastra itself keeps children below eight years out of fasting.
  • Children who are keen can leave rice and eat other nourishing food, or join in the puja and chanting.
  • If a teenager keeps skipping meals, it may be a sign of too much worry about weight, or of an eating disorder. If you notice this, please seek a doctor’s advice.

Others

Please ask your doctor first if you have heart failure, epilepsy (fits), a stomach ulcer, tuberculosis or cancer treatment under way, if your weight is very low, or if you have ever had a mental illness linked to eating.

About your tablets

  • Do not stop any tablet without asking your doctor. As the verse above says, medicine does not break a vow.
  • Tablets for fits, blood thinners, steroids, tablets after an organ transplant, and tablets for Parkinson’s disease, HIV and tuberculosis must be taken on time.
  • Some painkillers and antibiotics can cause stomach burning on an empty stomach. Ask your doctor whether they can be taken with milk or fruit.
  • In people on lithium, a fall in body water can raise the level in the blood and cause toxicity.

The day before and the day of the fast

  • Drink enough water the day before and eat a moderate meal. No heavy meal that fills you to the brim.
  • On a day of work in the sun, long travel or driving, do not keep a nirjala fast. Choose a lighter form such as phalahara.
  • If tea and coffee are your habit, a headache is common on a fasting day. A lack of caffeine may be one reason for it.
  • Plan the day so that sun, exertion and crowds are as little as possible.

Stop the fast at once if you notice these

  • Sugar below 70 mg/dL or above 300 mg/dL on the glucometer.
  • Trembling hands, sweating, confusion, palpitations or extreme hunger.
  • Giddiness or fainting on standing up.
  • Very little urine, dark urine or a dry mouth.
  • Chest pain, breathlessness, vomiting or severe abdominal pain.
  • In pregnancy, reduced movements of the baby.

When this happens, do not hesitate to break the fast. If the sugar is low, drink sugar water or glucose water at once. Check the sugar again after 15 minutes and contact your doctor. If the person is confused and cannot swallow, put nothing in the mouth and take them to hospital immediately. Chest pain, breathlessness or fainting need emergency care.

When you break the fast

  • First water, a little fruit, then a light meal.
  • People on dialysis, or those told by their doctor to limit potassium and water, should avoid tender coconut water, a lot of fruit, and a large amount of water all at once.
  • Do not eat a lot of fried snacks or sweets all at once.
  • After many days of fasting in a row, as in Navaratri, keep the first meal light.
  • People with diabetes should check their sugar two hours after parana.

Sources

Scripture

  • Skanda Purana 2.5.12.30 (upāvṛttastu pāpebhyaḥ).
  • Mahabharata, Udyoga Parva, Vidura Niti 5.39.56 (aṣṭau tānyavrataghnāni).
  • Bhagavad Gita: 2.59, 6.16, 17.5 and 17.6. The word-by-word meaning and commentary for each verse are at these links.
  • Charaka Samhita, Sutrasthana 22 (Langhana-brimhaniya adhyaya).
  • Verse numbers follow published editions. They differ in places because of variant readings.

Medical

  1. de Cabo R, Mattson MP. Effects of Intermittent Fasting on Health, Aging, and Disease. N Engl J Med 2019;381:2541-2551. doi:10.1056/NEJMra1905136
  2. Liu D, et al. Calorie Restriction with or without Time-Restricted Eating in Weight Loss. N Engl J Med 2022;386:1495-1504. doi:10.1056/NEJMoa2114833
  3. Lowe DA, et al. Effects of Time-Restricted Eating on Weight Loss and Other Metabolic Parameters in Women and Men With Overweight and Obesity: The TREAT Randomized Clinical Trial. JAMA Intern Med 2020;180:1491-1499. doi:10.1001/jamainternmed.2020.4153
  4. Hassanein M, et al. Diabetes and Ramadan: Practical guidelines 2021 (IDF-DAR). Diabetes Res Clin Pract 2022;185:109185. doi:10.1016/j.diabres.2021.109185
  5. Giorno A, et al. Intermittent fasting during pregnancy and neonatal birth weight: a systematic review and meta-analysis. Nutrients 2025;17:3546. doi:10.3390/nu17223546

This is general information. Take decisions about your health together with a doctor who knows you.

ಹೊಸ ಬರಹ ಬಂದಾಗ ತಿಳಿಯಿರಿ

ಅನಗತ್ಯ ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಿವರಕ್ಕೆ ಗೌಪ್ಯತಾ ನೀತಿ ನೋಡಿ.

ಮುಂದೆ ಓದಿ

ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ

ನಿಮ್ಮ ಇಮೇಲ್ ವಿಳಾಸ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಕಡೆ * ಗುರುತಿದೆ


ಮೇಲಕ್ಕೆ