ಹೆಸರಿನ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಬಿರುದು ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬಿರುದಿಗೆ ತಕ್ಕ ನಡತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂಥ ಹೊಂದದ ಜೋಡಿಗಳನ್ನು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನೋಡಿದ್ದೇವೆ.
ಈ ಪದ್ಯ ಅಂಥ ಹಲವು ಜೋಡಿಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಉಸಿರಿನಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಥ ವಿಡಂಬನೆಗಳಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದು ಎರಡು ಉದ್ದದ ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ಹೆಸರನ್ನು ನಾವು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಲ್ಲ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ಮೂರ್ಖೋಽಶಾಂತಸ್ತಪಸ್ವೀ ಕ್ಷಿತಿಪತಿರಲಸೋ ಮತ್ಸರೀ ಧರ್ಮಶೀಲೋ ದುಃಸ್ಥೋ ಮಾನೀ ಗೃಹಸ್ಥಃ ಪ್ರಭುರತಿಕೃಪಣಃ ಶಾಸ್ತ್ರಭೃದ್ಧರ್ಮಹೀನಃ
ಆಜ್ಞಾಹೀನೋ ನರೇಂದ್ರಃ ಶುಚಿರಪಿ ಸತತಂ ಯಃ ಪರಾನ್ನೋಪಭೋಜೀ ವೃದ್ಧೋ ರೋಗೀ ದರಿದ್ರಃ ಸ ಚ ಯುವತಿಪತಿರ್ಧಿಗ್ವಿಡಂಬಪ್ರಕಾರಾನ್
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
मूर्खोऽशान्तस्तपस्वी क्षितिपतिरलसो मत्सरी धर्मशीलो दुःस्थो मानी गृहस्थः प्रभुरतिकृपणः शास्त्रभृद्धर्महीनः
आज्ञाहीनो नरेन्द्रः शुचिरपि सततं यः परान्नोपभोजी वृद्धो रोगी दरिद्रः स च युवतिपतिर्धिग्विडम्बप्रकारान्
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
mūrkho’śāntastapasvī kṣitipatiralaso matsarī dharmaśīlo duḥstho mānī gṛhasthaḥ prabhuratikṛpaṇaḥ śāstrabhṛddharmahīnaḥ
ājñāhīno narendraḥ śucirapi satataṃ yaḥ parānnopabhojī vṛddho rogī daridraḥ sa ca yuvatipatirdhigviḍambaprakārān
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಮೂರ್ಖೋಽಶಾಂತಸ್ತಪಸ್ವೀ (मूर्खोऽशान्तस्तपस्वी, mūrkho’śāntastapasvī) = ಮೂರ್ಖನಾದ, ಶಾಂತಿಯಿಲ್ಲದ ತಪಸ್ವಿ (ಮೂರ್ಖಃ ಅಶಾಂತಃ ತಪಸ್ವೀ) (a foolish, restless ascetic)
- ಕ್ಷಿತಿಪತಿರಲಸೋ (क्षितिपतिरलसो, kṣitipatiralaso) = ಸೋಮಾರಿ ರಾಜ (ಕ್ಷಿತಿಪತಿಃ ಅಲಸಃ) (a lazy king)
- ಮತ್ಸರೀ (मत्सरी, matsarī) = ಅಸೂಯೆ ಇರುವವನು (one full of envy)
- ಧರ್ಮಶೀಲೋ (धर्मशीलो, dharmaśīlo) = ಧರ್ಮಶೀಲನೆಂದು ಹೆಸರಾದವನು (ಧರ್ಮಶೀಲಃ) (one reputed pious)
- ದುಃಸ್ಥೋ (दुःस्थो, duḥstho) = ಕಷ್ಟದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವವನು (ದುಃಸ್ಥಃ) (one in bad circumstances)
- ಮಾನೀ (मानी, mānī) = ಸ್ವಾಭಿಮಾನಿ (proud)
- ಗೃಹಸ್ಥಃ (गृहस्थः, gṛhasthaḥ) = ಗೃಹಸ್ಥ (a householder)
- ಪ್ರಭುರತಿಕೃಪಣಃ (प्रभुरतिकृपणः, prabhuratikṛpaṇaḥ) = ಅತಿ ಜಿಪುಣ ಒಡೆಯ (ಪ್ರಭುಃ ಅತಿಕೃಪಣಃ) (a very miserly master)
- ಶಾಸ್ತ್ರಭೃದ್ಧರ್ಮಹೀನಃ (शास्त्रभृद्धर्महीनः, śāstrabhṛddharmahīnaḥ) = ಶಾಸ್ತ್ರ ಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದೂ ಧರ್ಮವಿಲ್ಲದವನು (ಶಾಸ್ತ್ರಭೃತ್ ಧರ್ಮಹೀನಃ) (a bearer of learning without righteousness)
- ಆಜ್ಞಾಹೀನೋ (आज्ञाहीनो, ājñāhīno) = ಆಜ್ಞೆಗೆ ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲದವನು (ಆಜ್ಞಾಹೀನಃ) (one whose command is not obeyed)
- ನರೇಂದ್ರಃ (नरेन्द्रः, narendraḥ) = ರಾಜ (a king)
- ಶುಚಿರಪಿ (शुचिरपि, śucirapi) = ಶುಚಿಯಾಗಿದ್ದರೂ (ಶುಚಿಃ ಅಪಿ) (though clean)
- ಸತತಂ (सततं, satataṃ) = ಯಾವಾಗಲೂ (always)
- ಯಃ (यः, yaḥ) = ಯಾರು (who)
- ಪರಾನ್ನೋಪಭೋಜೀ (परान्नोपभोजी, parānnopabhojī) = ಬೇರೆಯವರ ಅನ್ನ ಉಣ್ಣುವವನು (ಪರಾನ್ನ ಉಪಭೋಜೀ) (one who eats the food of others)
- ವೃದ್ಧೋ (वृद्धो, vṛddho) = ಮುದುಕ (old)
- ರೋಗೀ (रोगी, rogī) = ರೋಗಿ (sick)
- ದರಿದ್ರಃ (दरिद्रः, daridraḥ) = ಬಡವ (poor)
- ಸ ಚ (स च, sa ca) = ಅಂಥವನೇ (that same man)
- ಯುವತಿಪತಿರ್ಧಿಗ್ವಿಡಂಬಪ್ರಕಾರಾನ್ (युवतिपतिर्धिग्विडम्बप्रकारान्, yuvatipatirdhigviḍambaprakārān) = ಯುವತಿಯ ಪತಿ, ಇಂಥ ವಿಡಂಬನೆಗಳ ರೀತಿಗಳಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ (ಯುವತಿಪತಿಃ ಧಿಕ್ ವಿಡಂಬ ಪ್ರಕಾರಾನ್) (the husband of a young woman, shame on these kinds of mockery)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಮೂರ್ಖನಾದ ಶಾಂತಿಯಿಲ್ಲದ ತಪಸ್ವಿ, ಸೋಮಾರಿ ರಾಜ, ಅಸೂಯೆ ಇರುವ ಧರ್ಮಶೀಲ, ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವಾಭಿಮಾನಿ ಗೃಹಸ್ಥ, ಅತಿ ಜಿಪುಣ ಒಡೆಯ, ಧರ್ಮವಿಲ್ಲದ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ, ಮಾತು ನಡೆಯದ ರಾಜ, ಶುಚಿಯಾಗಿದ್ದೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಬೇರೆಯವರ ಅನ್ನ ಉಣ್ಣುವವನು, ಮುದುಕನೂ ರೋಗಿಯೂ ಬಡವನೂ ಆಗಿ ಯುವತಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾದವನು. ಇಂಥ ವಿಡಂಬನೆಗಳ ರೀತಿಗಳಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
A foolish and restless ascetic, a lazy king, an envious man who passes for pious, a proud householder in poor circumstances, a very miserly master, a scholar without righteousness, a king whose command is not obeyed, a man who is always clean yet always eats at another’s table, and one who is old, sick and poor yet has married a young woman. Shame on these kinds of mockery.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ವಿಡಂಬನ ಎಂದರೆ ಅಣಕ, ಅಂದರೆ ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದ ಸ್ಥಿತಿ. ಪದ್ಯದ ಒಂದೊಂದು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಒಂದು ಗುಣ ಇದೆ. ತಪಸ್ವಿ ಶಾಂತನಾಗಿರಬೇಕು, ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆ ನಡೆಯಬೇಕು, ಶಾಸ್ತ್ರ ಬಲ್ಲವನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಇರಬೇಕು. ಅದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹೆಸರೇ ಅಣಕವಾಗುತ್ತದೆ.
Vidambana means mockery, a state that turns absurd. Each image in the verse pairs a title with a quality. An ascetic should be calm, a king’s command should carry, a scholar should have righteousness. Without that, the title itself becomes a mockery.
ಮೊದಲ ಪದ ಮೂರ್ಖ ಎಂಬುದನ್ನು ತಪಸ್ವಿಗೆ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿ ಓದಿದ್ದೇವೆ. ಅದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಓದುವವರೂ ಇರಬಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಭಾಗದ ಅರ್ಥ ಸ್ವಲ್ಪ ಬದಲಾಗಿರಬಹುದು. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವಿಸರ್ಗದ ಚುಕ್ಕೆಗಳು ಮಸುಕಾಗಿವೆ, ವ್ಯಾಕರಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಓದಿ ಪಾಠ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.
We have read the first word, murkha, as describing the ascetic. Others may read it as a separate figure, so the sense of that part may differ slightly. In the printed copy some visarga dots are faint, and we have read them as the grammar requires.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 180. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 180. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲೂ ಇಂಥ ಜೋಡಿ ಕಾಣಬಹುದು: ಹಿರಿಯ ಎಂಬ ಹುದ್ದೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಕಲಿಸುವ ಸಹನೆ ಇಲ್ಲ. ಬಿರುದನ್ನು ಒಂದು ಹೊಣೆ ಎಂದು ಕಾಣುವವರಿಗೆ ಈ ಪಟ್ಟಿ ಒಂದು ಕನ್ನಡಿಯಂತಿದೆ.
Hospitals show such pairings too: the post of senior is held, but the patience to teach is missing. For anyone who takes a title as a duty, this list works like a mirror.
ಈ ಪಟ್ಟಿ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಇರುವುದಲ್ಲ. ವೃದ್ಧರು, ರೋಗಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಡವರು ಇಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧಿಗಳಲ್ಲ. ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಗುಣ ಹೊಂದದಿರುವ ವಿಡಂಬನೆಯೇ ಪದ್ಯದ ವಿಷಯ ಎಂದು ಓದುವುದು ಸಮಂಜಸ.
The list is not meant for measuring other people. The old, the sick and the poor are not the culprits here. It is reasonable to read the subject as the mockery of a name and a quality that do not match.

