ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಹೊರರೋಗಿ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ದಿನವಿಡೀ ಒಂದೇ ಕ್ರಮ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ದೂರು ಬರುತ್ತದೆ, ಕಾರಣ ಹುಡುಕುತ್ತೇವೆ, ಪ್ರತಿಕ್ರಮ ಬರೆಯುತ್ತೇವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತೊಂದರೆಗೂ ಒಂದು ಉತ್ತರ ಇದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ರಮ ನಿಂತಿದೆ.
ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾ ಹೋಗಿ ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧಪಾದದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತದ ಉದ್ದದ ಸಾಲುಗಳು ಇಂಥ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಒಗ್ಗುತ್ತವೆ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ಶಕ್ಯೋ ವಾರಯಿತುಂ ಜಲೇನ ಹುತಭುಕ್ಛತ್ರೇಣ ಸೂರ್ಯಾತಪೋ
ನಾಗೇನ್ದ್ರೋ ನಿಶಿತಾಙ್ಕುಶೇನ ಸಮದೋ ದಣ್ಡೇನ ಗೋಗರ್ದಭೌ ।
ವ್ಯಾಧಿರ್ಭೇಷಜಸಂಗ್ರಹೈಶ್ಚ ವಿವಿಧೈರ್ಮನ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗೈರ್ವಿಷಂ
ಸರ್ವಸ್ಯೌಷಧಮಸ್ತಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತಂ ಮೂರ್ಖಸ್ಯ ನಾಸ್ತ್ಯೌಷಧಮ್ ॥
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक्छत्रेण सूर्यातपो
नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्दभौ ।
व्याधिर्भेषजसंग्रहैश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगैर्विषं
सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम् ॥
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
śakyo vārayituṃ jalena hutabhukchatreṇa sūryātapo
nāgendro niśitāṅkuśena samado daṇḍena gogardabhau |
vyādhirbheṣajasaṃgrahaiśca vividhairmantraprayogairviṣaṃ
sarvasyauṣadhamasti śāstravihitaṃ mūrkhasya nāstyauṣadham ||
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಶಕ್ಯಃ (शक्यः, śakyaḥ) = ಸಾಧ್ಯ (it can be done)
- ವಾರಯಿತುಂ (वारयितुं, vārayituṃ) = ತಡೆಯಲು (to hold off)
- ಜಲೇನ (जलेन, jalena) = ನೀರಿನಿಂದ (with water)
- ಹುತಭುಕ್ (हुतभुक्, hutabhuk) = ಬೆಂಕಿಯನ್ನು (fire)
- ಛತ್ರೇಣ (छत्रेण, chatreṇa) = ಛತ್ರಿಯಿಂದ (with a parasol)
- ಸೂರ್ಯಾತಪಃ (सूर्यातपः, sūryātapaḥ) = ಬಿಸಿಲನ್ನು (the heat of the sun)
- ನಾಗೇನ್ದ್ರಃ (नागेन्द्रः, nāgendraḥ) = ಆನೆಗಳ ಒಡೆಯನನ್ನು (the lord of elephants)
- ನಿಶಿತಾಙ್ಕುಶೇನ (निशिताङ्कुशेन, niśitāṅkuśena) = ಹರಿತವಾದ ಅಂಕುಶದಿಂದ (with a sharpened goad)
- ಸಮದಃ (समदः, samadaḥ) = ಮದ ಏರಿದ (in rut)
- ದಣ್ಡೇನ (दण्डेन, daṇḍena) = ಕೋಲಿನಿಂದ (with a stick)
- ಗೋಗರ್ದಭೌ (गोगर्दभौ, gogardabhau) = ಹಸು ಮತ್ತು ಕತ್ತೆಯನ್ನು (an ox and a donkey)
- ವ್ಯಾಧಿಃ (व्याधिः, vyādhiḥ) = ರೋಗವನ್ನು (disease)
- ಭೇಷಜಸಂಗ್ರಹೈಃ ಚ ವಿವಿಧೈಃ (भेषजसंग्रहैः च विविधैः, bheṣajasaṃgrahaiḥ ca vividhaiḥ) = ಬಗೆಬಗೆಯ ಔಷಧ ಸಂಗ್ರಹಗಳಿಂದ (and with assorted stocks of medicines)
- ಮನ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗೈಃ (मन्त्रप्रयोगैः, mantraprayogaiḥ) = ಮಂತ್ರಪ್ರಯೋಗಗಳಿಂದ (by the application of mantras)
- ವಿಷಂ (विषं, viṣaṃ) = ವಿಷವನ್ನು (poison)
- ಸರ್ವಸ್ಯ (सर्वस्य, sarvasya) = ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ (for everything)
- ಔಷಧಮ್ ಅಸ್ತಿ (औषधम् अस्ति, auṣadham asti) = ಔಷಧ ಇದೆ (there is a remedy)
- ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತಂ (शास्त्रविहितं, śāstravihitaṃ) = ಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟ (laid down in the texts)
- ಮೂರ್ಖಸ್ಯ (मूर्खस्य, mūrkhasya) = ಮೂರ್ಖನಿಗೆ (for a fool)
- ನ ಅಸ್ತಿ ಔಷಧಮ್ (न अस्ति औषधम्, na asti auṣadham) = ಔಷಧ ಇಲ್ಲ (there is no remedy)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ತಡೆಯಬಹುದು, ಬಿಸಿಲನ್ನು ಛತ್ರಿಯಿಂದ, ಮದ ಏರಿದ ಮದಗಜವನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಅಂಕುಶದಿಂದ, ಹಸು ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕೋಲಿನಿಂದ, ರೋಗವನ್ನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಔಷಧಗಳಿಂದ, ವಿಷವನ್ನು ಮಂತ್ರಪ್ರಯೋಗಗಳಿಂದ. ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟ ಔಷಧ ಇದೆ. ಮೂರ್ಖನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಔಷಧ ಇಲ್ಲ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
Fire can be held off with water, the heat of the sun with a parasol, a lord of elephants in rut with a sharpened goad, ox and donkey with a stick, disease with assorted stocks of medicine, poison with the application of mantras. For everything there is a remedy laid down in the texts. For a fool there is no remedy.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ಮೊದಲ ಮೂರು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಜೋಡಿಗಳಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲೂ ತೊಂದರೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರತಿಕ್ರಮ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಬರುತ್ತವೆ. ಪಟ್ಟಿ ಒಂದೇ ಲಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿ ಓದುಗನಿಗೆ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧಪಾದ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ.
The first three lines hold six pairs. In each one the trouble and its counter come together. The list keeps one rhythm until the reader settles into it, and the last half line breaks that habit.
ಔಷಧ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಶ್ಲೋಕ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಇದೆ ಎಂದು, ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಎಂದು. ಚುರುಕು ಇರುವುದು ಆ ಪುನರುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ.
The word aushadha, remedy, is used twice side by side. Once to say there is one, and in the next breath to say there is none. The sting is in that repetition.
ವಿಷಕ್ಕೆ ಮಂತ್ರಪ್ರಯೋಗ ಎಂಬುದು ಆ ಕಾಲದ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಪದ್ಧತಿಯ ದಾಖಲೆ. ಇದೇ ಶ್ಲೋಕ ಭರ್ತೃಹರಿಯ ನೀತಿಶತಕದಲ್ಲೂ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
Mantras against poison are a record of the therapeutics of the time. This same verse is also found in Bhartrihari’s Niti Shataka.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 41. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 41. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ವೈದ್ಯರಿಗೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯ ಸಾಲು ಪರಿಚಿತ. ರೋಗಕ್ಕೆ ಔಷಧ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಔಷಧ ಬೇಡ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ತೀರ್ಮಾನಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದವರಿಗೆ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಏನೂ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ.
Physicians know the last line of this verse. There is a medicine for the disease. For someone who has decided beforehand that he wants no medicine, there is nothing left to give.
ಮೂರ್ಖ ಎಂಬ ಪದ ತಿಳಿಯದವನನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಿಳಿಯಲು ಒಪ್ಪದವನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತಿಳಿಯದವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರೆ ಸಾಕು. ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ಎಂದು ಎಣಿಸಿದರೆ ನಾವು ಕಲಿಸುವುದನ್ನೇ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
The word murkha does not point at the person who does not know. It points at the person who will not know. The first only needs telling. If we treat the two as one, we would have to give up teaching altogether.