ಶಾಸ್ತ್ರೋಪಸ್ಕೃತಶಬ್ದಸುಂದರಗಿರಃ: ಬೆಲೆ ತಿಳಿಯದವನ ತಪ್ಪೇ ಹೊರತು ರತ್ನದ್ದಲ್ಲ

ಒಂದು ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಕವಿಗಳು ಬಡವರಾಗಿದ್ದರೆ ತಪ್ಪು ಯಾರದು?

ಕವಿಗಳದಲ್ಲ, ಅವರ ಬೆಲೆ ತಿಳಿಯದ ರಾಜನದು ಎಂದು ಈ ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ ಶ್ಲೋಕ ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ, ಪಂಡಿತಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 27 · Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana, In Praise of the Learned, verse 27

ವಿಷಯ: ಗುಣವನ್ನು ಗುರುತಿಸದವರ ಹೊಣೆ · The responsibility of those who fail to recognise worth

ಛಂದಸ್ಸು: ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ · Shardulavikridita

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಶಾಸ್ತ್ರೋಪಸ್ಕೃತಶಬ್ದಸುನ್ದರಗಿರಃ ಶಿಷ್ಯಪ್ರದೇಯಾಗಮಾ
ವಿಖ್ಯಾತಾಃ ಕವಯೋ ವಸನ್ತಿ ವಿಷಯೇ ಯಸ್ಯ ಪ್ರಭೋರ್ನಿರ್ಧನಾಃ ।
ತಜ್ಜಾಡ್ಯಂ ವಸುಧಾಧಿಪಸ್ಯ ಕವಯೋ ಹ್ಯರ್ಥಂ ವಿನಾಪೀಶ್ವರಾಃ
ಕುತ್ಸ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ ಕುಪರೀಕ್ಷಕಾ ನ ಮಣಯೋ ಯೈರರ್ಘತಃ ಪಾತಿತಾಃ ॥

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

शास्त्रोपस्कृतशब्दसुन्दरगिरः शिष्यप्रदेयागमा
विख्याताः कवयो वसन्ति विषये यस्य प्रभोर्निर्धनाः ।
तज्जाड्यं वसुधाधिपस्य कवयो ह्यर्थं विनापीश्वराः
कुत्स्याः स्युः कुपरीक्षका न मणयो यैरर्घतः पातिताः ॥

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

śāstropaskṛtaśabdasundaragiraḥ śiṣyapradeyāgamā
vikhyātāḥ kavayo vasanti viṣaye yasya prabhornirdhanāḥ |
tajjāḍyaṃ vasudhādhipasya kavayo hyarthaṃ vināpīśvarāḥ
kutsyāḥ syuḥ kuparīkṣakā na maṇayo yairarghataḥ pātitāḥ ||

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಶಾಸ್ತ್ರೋಪಸ್ಕೃತಶಬ್ದಸುನ್ದರಗಿರಃ (शास्त्रोपस्कृतशब्दसुन्दरगिरः, śāstropaskṛtaśabdasundaragiraḥ) = ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಸುಂದರವಾದ ಮಾತುಳ್ಳವರು (whose speech is beautiful with words refined by learning)
ಶಿಷ್ಯಪ್ರದೇಯಾಗಮಾಃ (शिष्यप्रदेयागमाः, śiṣyapradeyāgamāḥ) = ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಕೊಡಬಹುದಾದ ಪಾಂಡಿತ್ಯವುಳ್ಳವರು (whose learning can be handed on to pupils)
ವಿಖ್ಯಾತಾಃ ಕವಯಃ (विख्याताः कवयः, vikhyātāḥ kavayaḥ) = ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಕವಿಗಳು (famous poets)
ವಸನ್ತಿ ವಿಷಯೇ ಯಸ್ಯ ಪ್ರಭೋಃ (वसन्ति विषये यस्य प्रभोः, vasanti viṣaye yasya prabhoḥ) = ಯಾವ ದೊರೆಯ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೋ (who live in the realm of a lord)
ನಿರ್ಧನಾಃ (निर्धनाः, nirdhanāḥ) = ಬಡವರಾಗಿ (in poverty)
ತತ್ ಜಾಡ್ಯಮ್ ವಸುಧಾಧಿಪಸ್ಯ (तत् जाड्यम् वसुधाधिपस्य, tat jāḍyam vasudhādhipasya) = ಅದು ಆ ರಾಜನ ಜಡತೆ (that is the dullness of that ruler)
ಕವಯಃ ಹಿ ಅರ್ಥಮ್ ವಿನಾ ಅಪಿ ಈಶ್ವರಾಃ (कवयः हि अर्थम् विना अपि ईश्वराः, kavayaḥ hi artham vinā api īśvarāḥ) = ಕವಿಗಳು ಹಣವಿಲ್ಲದೆಯೂ ಒಡೆಯರೇ (poets are lords even without money)
ಕುತ್ಸ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ ಕುಪರೀಕ್ಷಕಾಃ (कुत्स्याः स्युः कुपरीक्षकाः, kutsyāḥ syuḥ kuparīkṣakāḥ) = ದೂಷಣೆಗೆ ಅರ್ಹರು ಕೆಟ್ಟ ಪರೀಕ್ಷಕರು (the blame belongs to bad appraisers)
ನ ಮಣಯಃ ಯೈಃ ಅರ್ಘತಃ ಪಾತಿತಾಃ (न मणयः यैः अर्घतः पातिताः, na maṇayaḥ yaiḥ arghataḥ pātitāḥ) = ಅವರಿಂದ ಬೆಲೆ ಇಳಿದ ರತ್ನಗಳಲ್ಲ (not to the gems whose price they brought down)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಸುಂದರವಾದ ಮಾತುಳ್ಳವರು, ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಕೊಡಬಹುದಾದ ಪಾಂಡಿತ್ಯವುಳ್ಳವರು, ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಕವಿಗಳು ಯಾವ ದೊರೆಯ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬಡವರಾಗಿ ಬದುಕುತ್ತಾರೋ, ಅದು ಆ ರಾಜನ ಜಡತೆ. ಕವಿಗಳು ಹಣವಿಲ್ಲದೆಯೂ ಒಡೆಯರೇ. ದೂಷಣೆಗೆ ಅರ್ಹರು ಬೆಲೆ ತಿಳಿಯದ ಪರೀಕ್ಷಕರೇ ಹೊರತು, ಅವರಿಂದ ಬೆಲೆ ಇಳಿದ ರತ್ನಗಳಲ್ಲ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

When poets famous for speech made beautiful by learning, whose knowledge can be handed on to pupils, live poor in a ruler’s realm, that is the ruler’s dullness. Poets are lords even without money. The blame belongs to bad appraisers, not to the gems whose price they brought down.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಕುಪರೀಕ್ಷಕ ಎಂದರೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಾರದವನು. ರತ್ನಗಳ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಕನ ಕೆಲಸ ಬೆಲೆ ಕಟ್ಟುವುದು. ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ರತ್ನದ ಬೆಲೆ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ರತ್ನ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

A kuparikshaka is one who cannot appraise properly. In the gem trade the appraiser sets the price. If he does not know, the price falls, but the gem itself does not change.

ಜಾಡ್ಯ ಎಂಬ ಪದ ಕಠಿಣವಾದದ್ದು. ಅದು ಜಡತೆ, ಮಂದತನ. ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳುವ ಮಾತಾಗಿ ಇದು ಬಹಳ ದಿಟ್ಟವಾಗಿದೆ.

The word jadya is a hard one, meaning dullness or torpor. Addressed to a king it is remarkably bold.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 39. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 39. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಗಾರರು ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದರೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಬೇಕಾದದ್ದು ಅವರನ್ನಲ್ಲ, ಗುರುತಿಸದವರನ್ನು. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಕೇಳಿದೆ.

When good people leave an institution, the question belongs not to them but to those who failed to notice them. The verse asked that question a thousand years ago.

ಬೆಲೆ ಕಟ್ಟುವ ಕೆಲಸ ನಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ನಾವು ಸರಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದೇವೆಯೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

When it falls to us to appraise, we should also ask whether we are appraising well.